Τετάρτη 7 Σεπτεμβρίου 2011

Ένα τέρας μεγαλώνει: Δημοκρατικός Φασισμός!

(via http://marxistleninist.wordpress.com/2010/02/14/langston-hughes-goodmorning-stalingrad/)
 
 
του Στέλιου Ελληνιάδη

 
Φοβάμαι ότι έχουμε ήδη μπει στη φάση του καπιταλισμού που ο φασισμός και ο ρατσισμός συγχωνεύονται σε ένα ενιαίο με την αστική δημοκρατία πολιτικό και πολιτιστικό μόρφωμα.

Επανένταξη του φασισμού

Το σύστημα στόμωσε. Πολλοί το βλέπουν, λιγότεροι το παραδέχονται. Και εκδηλώνεται εντονότερα σε χώρες με χαμηλότερο βαθμό ανάπτυξης όπως η Ελλάδα, η Πορτογαλία, η Ισλανδία και η Ιρλανδία. Κρίση που δεν οφείλεται στους πιο αδύνατους, αλλά που για ευνόητους λόγους φορτώνεται σ’ αυτούς. Οι ΗΠΑ, αν δεν είχαν τη δεσπόζουσα θέση που κατέχουν στο παγκόσμιο σύστημα και τη δυνατότητα, μόνον αυτές, να τυπώνουν δολάρια, αλλά και να δανείζονται απεριόριστα από τρίτους, θα είχαν ήδη καταρρεύσει. Η Ιαπωνία είναι είκοσι χρόνια μεταξύ ύφεσης και στασιμότητας. Η Αυστραλία ακόμα τρέφει τους λευκούς εποίκους της με τον ανεξάντλητο ορυκτό πλούτο της. Η Μεγάλη Βρετανία διασώζεται σοβαρά τραυματισμένη χάρη στη στενή της σχέση με τις ΗΠΑ, τις ισχυρές πολυεθνικές της (πετρελαϊκές, τραπεζικές κ.λπ.) και τον προστατευτισμό που την κρατάει σε απόσταση ασφαλείας από την ΕΕ. Η Ιταλία είναι υπερχρεωμένη, το ίδιο και η Ισπανία, με 20% ανεργία, παρ’ όλο που έχει πρόσβαση στην ισπανόφωνη Λατινική Αμερική. Η Γαλλία κρατιέται οριακά και το Βέλγιο είναι στα πρόθυρα της διχοτόμησης. Το αφειδώς επιδοτούμενο Ισραήλ είναι εσωτερικά σαθρό και οι νεοκαπιταλιστικές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας, σχεδόν όλες! Από τις μεγάλες χώρες, μόνο η Γερμανία, και από τις μικρές οι σκανδιναβικές χάρη στη διατήρηση των μικρότερων κοινωνικών ανισοτήτων, αντέχουν. Δηλαδή, το δυτικό καπιταλιστικό σύστημα, στο σύνολό του, είναι σε μια χωρίς προηγούμενο βαθιά κρίση. Εφεξής τίποτα δεν θα είναι όπως ήταν πριν. Όχι μόνο οικονομικά, αλλά και κοινωνικά, πολιτισμικά και πολιτικά. Η ίδια η αστική δημοκρατία μεταλλάσσεται.

Τέλος των ψευδαισθήσεων

Ο καπιταλισμός, στην πορεία ανάπτυξής του, ενσωμάτωνε, αφομοίωνε, μεταρρύθμιζε και αναπαρήγαγε ό,τι θεωρητικά τουλάχιστον είναι αντίθετο με τον βασικό πολιτικό πυρήνα των αξιών του, τη δημοκρατία. Δουλεία, αποικιοκρατία, φασισμός, παγκόσμιοι πόλεμοι, νεοαποικιοκρατία και εσχάτως νεοαποικιακοί πόλεμοι και νεοφασισμός δεν προήλθαν απ’ έξω, αλλά από τα μέσα.

Στην Ευρώπη, μεταπολεμικά, με ισχυρή την απωθητική εμπειρία των καταστροφικών παγκοσμίων πολέμων, κάτω από τη στρατιωτική ομπρέλα των ΗΠΑ, με υπερσυσσώρευση πλούτου, με τις ευκολίες της τεχνολογικής προόδου, υπό την ισχυρή -άμεση και έμμεση- επίδραση των σοσιαλιστικών ιδεών και με αντίπαλο δέος την εξισωτική Σοβιετική Ένωση, εφαρμόστηκε η μερική χαλιναγώγηση των οικονομικών ανισοτήτων και ευνοήθηκε η θεμελίωση του κοινωνικού κράτους, η εμβάθυνση της αστικής δημοκρατίας και η κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτή η «τροπή» μάς ξεγέλασε. Έπεισε κοινωνίες ολόκληρες, ακόμα και πάμπολλους αριστερούς, ότι ο καπιταλισμός μελλοντικά θα γίνεται όλο και πιο ανθρώπινος ξεπερνώντας την ίδια του τη φύση.

Σήμερα, μάλλον αυτή η φάση κλείνει. Η ιστορικά σύντομη περίοδος της μεταπολεμικής ανάπτυξης του δυτικού καπιταλιστικού μοντέλου φαίνεται ότι φτάνει σε ένα άδοξο φρακάρισμα. Τα επιτεύγματα συρρικνώνονται, οι ανισότητες αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο, οι πολεμικοί τυχοδιωκτισμοί πολλαπλασιάζονται, τα δικαιώματα περιορίζονται και ο φασισμός επανενεργοποιείται ως αρμονικό, δομικό στοιχείο του συστήματος. Η κυρίαρχη τάση στην Ευρώπη δεν είναι η παραπέρα ανάπτυξη της δημοκρατίας για την αντιμετώπιση της κρίσης, αλλά το αντίθετό της. Ο εκφασισμός καλλιεργείται εκ νέου ως αναγκαίο πολιτικό αντίβαρο. Εξάλλου, οι καπιταλιστές και τα μονοπώλια δεν κινδύνευσαν ποτέ από τον εκφασισμό· αντιθέτως, στα «σκούρα», τον υποθάλπουν και τον στηρίζουν. Μάλιστα, η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι ο φασισμός αναδύεται και επικρατεί σε περιόδους οικονομικής κρίσης και πολιτικής συνδιαλλαγής, που ο καπιταλισμός χρειάζεται «έκτακτη» βοήθεια. Έτσι, μπορεί οι ιδέες του να απορρίπτονται επισήμως, αλλά οι πολιτικές που τον καλλιεργούν αυξάνονται ανησυχητικά.
Δεξιά και σοσιαλδημοκρατικά κόμματα διαβρωμένα από το νεοφιλελευθερισμό, τη διαφθορά και την ανικανότητα, εφαρμόζουν όλο και περισσότερο αντιλήψεις και πρακτικές που δημιουργούν ένα φιλικό στο φασισμό κλίμα. Σπρώχνουν μια ευμετάβλητη κοινωνία προς μία νέα τελική λύση. Αρχικά και φαινομενικά εναντίον των ξένων, πραγματικά και ουσιαστικά εναντίον του εαυτού της. Για την άρχουσα τάξη, ο κίνδυνος της αμφισβήτησής της από ανεξέλεγκτες λαϊκές αντιδράσεις είναι απειλητικότερος από την επανεκκίνηση του φασισμού. Σε φάση αξεπέραστης κρίσης και πιθανών μεγάλων κοινωνικών αναταραχών, ο φασισμός αποτελεί εφεδρεία για τη χειραγώγηση της κοινωνίας.

Στις ΗΠΑ, ο φασισμός περιβεβλημένος με δημοκρατικούς θεσμούς είναι από καιρό μέρος του πολιτικού οικοσυστήματος. Η υπερδιόγκωση του στρατιωτικοβιομηχανικού συμπλέγματος, η υπερενίσχυση του αστυνομικού κράτους (φυλακές, καθολική παρακολούθηση κ.λπ.), η χειραγώγηση μέσω των ΜΜΕ, η αυξανόμενη ισχύς της χριστιανικής Δεξιάς, οι νεορατσιστικοί νόμοι και η αποδυνάμωση των συνδικάτων (Αριζόνα, Μινεζότα κ.ά.), ο επεκτατισμός και οι πόλεμοι, η ποινικοποίηση της φτώχειας και άλλες παναμερικανικές «ιδι αιτερότητες» συνθέτουν μία φαινομενική δημοκρατία, ακόμα και με αστικά κριτήρια.

Τώρα και στην Ευρώπη, με πολλές διακυμάνσεις, ο φασισμός καλλιεργείται και τα κοινωνικά του ερείσματα διευρύνονται θυμίζοντάς μας ότι, ιστορικά, δεν επιβάλλεται ως πραξικόπημα μειονοτήτων, αλλά ως πλειοψηφικό κοινωνικό ρεύμα.

Άτακτη υποχώρηση της δημοκρατίας

Η μεταπολεμική ευημερία επιμερίστηκε σε πλατιά στρώματα, σε αισθητό βαθμό, και το σύστημα απέκτησε ισχυρή κοινωνική βάση, η οποία τώρα πλήττεται από την κρίση, αλλά ακόμα δεν πιστεύει ότι η κρίση οφείλεται σε υπερσυσσώρευση πλούτου από λίγους, υπερανάπτυξη, υπερκατανάλωση, σπατάλη, κορεσμό και εξάντληση των πλεονεκτημάτων του συστήματος, αλλά σε εξωτερικούς εχθρούς και σε λανθασμένους χειρισμούς που μπορούν να διορθωθούν επαναφέροντάς το σε τροχιά ευημερίας. Το σύστημα καλλιέργησε αυτή την ψευδαίσθηση και τον αποπροσανατολισμό. Μετά την εξάλειψη του κομμουνιστικού μπλοκ, οι ανυπότακτες τρίτες χώρες, οι μετανάστες και οι ισλαμιστές χρησιμοποιήθηκαν και χρησιμοποιούνται ως μία από τις βασικές αιτίες των δεινών. Επίσης, ενοχοποιούνται οι λεγόμενες σοσιαλιστικές πολιτικές, με τη μορφή του κράτους προνοίας, της εξασφαλισμένης εργασίας, της δωρεάν παιδείας, της ασφάλισης κ.λπ. Έτσι, δόθηκε έμφαση στη συρρίκνωση των πολιτικών δικαιωμάτων, το φακέλωμα των πολιτών, την ενίσχυση της καταστολής, την καλλιέργεια του φόβου, την άνοδο του ρατσισμού, την αύξηση των εξοπλισμών, των επεμβάσεων κ.λπ., που συναρθρώνουν ένα πλέγμα κατάλληλο για τον εκφασισμό όχι μόνο των κρατικών δομών, αλλά και μεγάλων κοινωνικών μερίδων, ικανών να στηρίξουν το σύστημα με οποιοδήποτε κόστος στη δημοκρατία.

Η διακυβέρνηση, όπως ανάγλυφα εκδηλώνεται μέσα από τους σύγχρονους ηγέτες, τύπου Μπους, Ομπάμα, Μπερλουσκόνι, Σαρκοζί, Μπλερ, αλλά και τύπου ανατολικών χωρών (Πολωνία, Βουλγαρία, Λιθουανία, Ουγγαρία, Τσεχία κ.λπ.), δείχνει το εύρος της ενσωμάτωσης ακροδεξιών στοιχείων στο κοινοβουλευτικό σύστημα. Η αναντιστοιχία ανάμεσα σε προγράμματα που εξαγγέλλονται και σε πολιτικές που εφαρμόζονται, η ανοχή, συγκάλυψη ή συμμετοχή σε κυκλώματα διαφθοράς, ο μιλιταρισμός, ο νεοεθνικισμός, ο ρατσισμός, ο αυταρχισμός και η υποβάθμιση των κοινοβουλίων είναι στοιχεία του συντελούμενου εκφασισμού. Ο Μπους και ο Μπλερ κυβέρνησαν ανενόχλητοι έχοντας στηρίξει τις πολιτικές τους σε ψέματα και εκφοβισμούς, π.χ. δικαιολογώντας τον πόλεμο κατά του Ιράκ με τα ανύπαρκτα όπλα μαζικής καταστροφής. Ο Μπερλουσκόνι αλλάζει κατά βούλησιν τους νόμους για να προστατεύει τη διαφθορά, τον εαυτό του και τους ομοίους του, ακόμα και να διατηρεί ιδιωτικό οίκο οργίων με ανήλικες και πόρνες. Ο Σαρκοζί απελαύνει μαζικά χιλιάδες Ευρωπαίους πολίτες, τσιγγάνους, με βάση το χρώμα και τη φυλή τους και καθορίζει καθαρά με ρατσιστικά κριτήρια το επιτρεπτό είδος αμφίεσης στη Γαλλία. Οι αδελφοί Κατσίνσκι στην Πολωνία και οι αντίστοιχοί τους σε Βαλτικές χώρες, Ουγγαρία, Τσεχία κ.λπ. απαγορεύουν τη λειτουργία και έκφραση των αριστερών κομμάτων και στο Ισραήλ ψηφίζονται ακραιφνώς φασιστικοί, ρατσιστικοί και φονταμενταλιστικοί νόμοι με αιτιολογία την καθαρότητα του εβραϊκού κράτους. Στη δυτική Ουκρανία και στη Βαλτική ανεγείρονται μνημεία για τα SS και τους φιλοναζί εθνικιστές. Ακόμα και στην Ελλάδα, η γλώσσα των υπουργών έχει αλλάξει άρδην. Ο Πάγκαλος, ο Παπουτσής, ο Χρυσοχοΐδης και πολλοί άλλοι εκφράζονται με την πιο χυδαία ακροδεξιά ρητορεία και δημιουργούν ένα αστυνομικό κράτος, που όμοιό του δεν γνώρισε η Ελλάδα ούτε στις εποχές των μεγάλων πολιτικών ανωμαλιών στη δεκαετία του ’60.

Για τους σοσιαλδημοκράτες του ΠΑΣΟΚ, o Καρατζαφέρης, ο Γεωργιάδης και ο Βορίδης του Εθνικού Μετώπου και της Χρυσής Αυγής, δεν είναι πια νεοφασιστικά μιάσματα. Εφ’ όσον ψηφίζουν το Μνημόνιο Κυβέρνησης-Τρόικα και τους νόμους της Διαμαντοπούλου για τα πανεπιστήμια, του Βενιζέλου για τις τράπεζες κ.λπ., ξεπλένονται, εξωραΐζονται και γίνονται προσφιλείς συνομιλητές σήμερα, ενδεχομένως συγκυβερνήτες αύριο.
 
Πολίτες-θηράματα της ακροδεξιάς

Αυτά και πολλά άλλα ήταν αδιανόητα στις δεκαετίες της ευημερίας ως αντίθετα στα ευρωπαϊκά στάνταρντ δημοκρατίας. Ποτέ, ούτε επί ναζισμού, δεν αναπτύχθηκε ένα τόσο ευρύ και καθολικό σύστημα παρακολούθησης και ελέγχου των πολιτών. Ούτε στην εποχή των συχνών αεροπειρατιών δεν εφαρμόζονταν έλεγχοι τόσο ταπεινωτικοί για τον πολίτη στα αεροδρόμια (σκαναρίσματα σώματος κ.λπ.). Ποτέ οι υπηρεσίες ασφαλείας δεν φακέλωναν τόσο μεγάλο αριθμό πολιτών, ποτέ οι αστυνομίες δεν ήταν μεγαλύτερες από τους στρατούς των χωρών τους. Σήμερα, η παρακολούθηση των πολιτών δεν γίνεται μόνο με καταγραφές ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και τηλεφωνικών συνομιλιών, αλλά και με καταγραφές από πιστωτικές κάρτες, ιατρικούς φακέλους κ.λπ. Ποτέ στην ιστορία δεν υπήρχε κάτι αντίστοιχο με το τεράστιο δίκτυο εκατομμυρίων καμερών σε κτήρια, πλατείες, δρόμους, αεροδρόμια, λιμάνια, καταστήματα, σχολεία, ακόμα και σε εκκλησίες, που καταγράφουν κάθε κίνηση κάθε πολίτη, παντού. Δορυφόροι καταγράφουν κάθε κίνηση των οχημάτων, ακόμα και των πεζών. Ποτέ δεν είχε επικρατήσει η αντίληψη για παρακολούθηση κάθε φυσιολογικής και νόμιμης ενέργειας των πολιτών, ούτε στα πιο αυταρχικά καθεστώτα. Η τεχνολογία έγινε βασικό εργαλείο για τον εγκλωβισμό του πολίτη σε ένα διαρκές σύστημα εντοπισμού και καταγραφής των κινήσεων και των ιδεών του. Του κάθε πολίτη και όχι του ενόχου ή έστω υπόπτου που ίσχυε στο παρελθόν. Ο κάθε πολίτης είναι ύποπτος από την ύπαρξή του και μόνο, και εν δυνάμει ένοχος. Το πρόσχημα της πρόληψης της εγκληματικότητας που συχνά επικαλούνται, πείθει μεν τον αλλοτριωμένο πολίτη, αλλά δεν αποδεικνύεται με αριθμούς αφού παντού όπου εφαρμόζονται αυτά τα μέτρα, η εγκληματικότητα παραμένει αμείωτη. Πραγματικός σκοπός της συστηματικής πανοπτικής παρακολούθησης του πολίτη είναι ο εκφοβισμός και η χειραγώγησή του.

Αυτή η καθολική και άγρυπνη παρακολούθηση των νομοταγών πολιτών δημιουργεί το καλύτερο υπόβαθρο για την ανάπτυξη φασιστικών νοοτροπιών. Όλοι είναι ένοχοι ή ύποπτοι, κάτι σαν το προπατορικό αμάρτημα, άρα η κοινωνία χρειάζεται ισχυρά και αυταρχικά καθεστώτα για να αντιμετωπίζει τους εχθρούς της. Ακόμα και στην Ελλάδα, ενθαρρύνεται επισήμως (και αποδίδει) η νεορουφιανιά, με ειδικούς αριθμούς για τηλεφωνικές καταγγελίες. Διαμορφώνεται ένα καθεστώς πανταχού παρόντος του μεγάλου αδερφού, με εικονική ελευθερία κινήσεων, για το καλό μας. Και έτσι διασπείρεται το πιο κατάλληλο λειαντικό για τον εκφασισμό.

Φασιστικοποιούν την κοινωνία, ή ανέχονται τον εκφασισμό της, για να την ελέγχουν καλύτερα. Αυτό διευκολύνεται από το γεγονός ότι ο φασισμός έχει γερές ρίζες στην Ευρώπη. Υπέστη συντριβή με την ήττα του φασισμού-ναζισμού, αλλά τώρα αναβιώνει και λειτουργεί πρωτίστως κοινοβουλευτικά χρησιμοποιώντας όλα τα μέσα που του διαθέτει το σύστημα και κυρίως τα καθεστωτικά ΜΜΕ στα οποία δεν είχε πρόσβαση στο παρελθόν. Παράλληλα, μέσα από συγκοινωνούντες ομάδες και άτομα υποθάλπει την απροκάλυπτη τρομοκρατία. Οι δύο όψεις του αλληλοσυμπληρώνονται. Η μία εξυπηρετεί την άλλη.

Η κύρια, όμως, τάση του λειτουργεί μέσα από τον κοινοβουλευτισμό, αφενός με ακροδεξιά κόμματα που συμμετέχουν στις εκλογές και εκπροσωπούνται στα Κοινοβούλια και αφετέρου με τη διάχυση των αντιλήψεών του μέσα στα αστικά κόμματα.

Ο φασισμός, βγάζοντας τα δικά του συμπεράσματα από τις ήττες του, έχει επανενταχθεί στην κοινοβουλευτική δημοκρατία και χρησιμοποιεί τους κανόνες και τα εργαλεία της. Με την αρωγή των εκφραστών τής δημοκρατίας που επιλέγουν αυτό τον τρόπο για να διασώσουν την κυριαρχία τους και να διαφυλάξουν τα συμφέροντα των οικονομικών ολιγοπωλίων που έχουν την πραγματική ισχύ στα χέρια τους, έστω κι αν αυτός ο δρόμος οδηγεί σε άρνηση των δημοκρατικών κατακτήσεων και επιστροφή στις πιο μελανές φάσεις της ιστορίας.

Το νέο πολιτικό και πολιτισμικό μόρφωμα που διαμορφώνεται στην Ευρώπη είναι μικτού τύπου, όπου το μερίδιο της ακροδεξιάς είναι επί της ουσίας πολύ μεγαλύτερο από το μερίδιο της στα έδρανα των Kοινοβουλίων.

Σημαντικές μάζες πληθυσμού ανήκουν πολιτικά και ιδεολογικά στην άκρα Δεξιά, κι ένα ακόμα μεγαλύτερο κομμάτι έχει διαβρωθεί από ακροδεξιές αντιλήψεις, και όχι μόνο το προερχόμενο από την παραδοσιακή Δεξιά. Όσο πιο δεξιά κλίνει η Σοσιαλδημοκρατία τόσο περισσότερο μολύνεται από το ίδιο μικρόβιο. Ακόμα και μέλη ή ομάδες της ευρωπαϊκής Αριστεράς, με σοβαρά προβλήματα δημοκρατίας στο εσωτερικό τους, σύρονται από τις κεντρικές τάσεις και υιοθετούν ακροδεξιές επιλογές, όπως φαίνεται από τη στήριξη που παρέχουν σε ιμπεριαλιστικούς πολέμους.

Διεύρυνση προς τα δεξιά

Οι εξουσίες χρειάζονται πάντα έναν εχθρό που μπορεί να φοβίσει τις μάζες. Εβραίοι, αλλόθρησκοι, μαύροι, τσιγγάνοι, Σλάβοι, ομοφυλόφιλοι, κομμουνιστές... Τώρα προέχουν οι ισλαμιστές. Δεξιά και Σοσιαλδημοκρατία, για να περάσουν τις αντιλαϊκές πολιτικές τους, χρησιμοποιούν  φόβητρα και καλλιεργούν τις συνθήκες από τις οποίες αντλεί ζωτικές ουσίες η ακροδεξιά. Φονταμενταλιστικός χριστιανισμός, αντιτουρκισμός, αντιβαλκανισμός, ισλαμοφοβία, ρατσισμός, διαφθορά, αστυνομοκρατία, μιλιταρισμός, κατάργηση δημοκρατικού νομικού πλαισίου, εκφυλισμός θεσμών  και υποβάθμιση του Κοινοβουλίου, διαμορφώνουν πρόσφορο για το φασισμό έδαφος.

Το ακροδεξιό ρεύμα ενισχύθηκε με την ένταξη των πρώην ανατολικών χωρών, που αποτελούν ενεργές εστίες αντικομμουνισμού και αυταρχισμού και με την ανάδειξη νέων κρατών που ελέγχονται από ακροδεξιούς ή/και μαφιόζους.

Ακροδεξιοί Πολωνοί, Κροάτες, Κοσοβάροι, Λιθουανοί, Λετονοί, Ρουμάνοι, Ούγγροι, Βούλγαροι, Τσέχοι κ.ά. επιδρούν πολύ αρνητικά στην ισορροπία ανάμεσα στη δημοκρατία και τον αυταρχισμό στην Ευρώπη. Και σε συνδυασμό με τις αναζωογονημένες φιλοναζιστικές εστίες που για χρόνια είχαν λουφάξει σε Ισπανία, Ιταλία, Αυστρία, Φινλανδία κ.λπ., αλλά και μ’ αυτές που απέκτησαν μεγάλη ισχύ στο Ισραήλ, δημιουργούν ένα εξαιρετικά εκτεταμένο πλέγμα. Επιπροσθέτως, η πολυετής στενή σχέση με αυταρχικά καθεστώτα τύπου Σαουδικής Αραβίας, Μπαχρέιν, Ιράκ, Αιγύπτου, Τυνησίας, Γεωργίας, Υεμένης, Νιγηρίας κ.λπ. αμβλύνει αθόρυβα τα δημοκρατικά ανακλαστικά που αναπτύχθηκαν μεταπολεμικά.

Η δυτική κοινή γνώμη, από συμφέρον ή εξαπάτηση, συνήθισε και αποδέχτηκε τις εσωτερικές αντιδημοκρατικές εκτροπές και τους πολεμικούς τυχοδιωκτισμούς των αρχουσών τάξεων, καθώς και τη στήριξη με ή χωρίς προσχήματα φασιστικών και αυταρχικών καθεστώτων σε όλο τον κόσμο. Και αυτή η συνενοχή, ή έστω ο συμβιβασμός, καλλιεργεί το έδαφος για τη βλάστηση του νεοφασισμού.

Κάθε συνετός άνθρωπος αντιλαμβάνεται ότι η οικονομική κρίση δεν προήλθε από τους μετανάστες, με χαρτιά ή όχι, που επί δεκαετίες συνέβαλαν καθοριστικά με τη φτηνή και εντατική εργασία τους στην ανάπτυξη και ευημερία της Ευρώπης και των ΗΠΑ. Αλλά, σε εποχές κρίσης, αποτελούν τον εύκολο αποδιοπομπαίο τράγο, που αποσπάει την προσοχή από τα πραγματικά αίτια της κρίσης, δηλαδή το πεπερασμένο του δυτικού καπιταλιστικού μοντέλου. Ο ρατσισμός και η ισλαμοφοβία, αποπροσανατολίζοντας τους πολίτες, προστατεύουν τον καπιταλισμό και την άρχουσα τάξη από μία κοινωνία δυσαρεστημένη, απογοητευμένη έως και θυμωμένη, που αν συνειδητοποιήσει τι και ποιος φταίει θα γίνει πραγματικά επικίνδυνη για το καπιταλιστικό σύστημα. Όσο της φταίει ο Πακιστανός, ελέγχεται. Αλλά, επειδή, στις περισσότερες χώρες, οι κρατούντες αποφεύγουν να παίξουν φανερά το χαρτί του ρατσισμού, αφήνουν ή και υποθάλπουν την ακροδεξιά να κάνει τη λάντζα.

Ακροδεξιές αλχημείες

Η δημιουργία αυτού του περιβάλλοντος ευνοεί την ακροδεξιά, αφού νομιμοποιεί τις δικές της ρατσιστικές και φασιστικές πολιτικές, που μέχρι πρόσφατα ήταν περιθωριοποιημένες και κατακριτέες απ’ όλο το σύστημα. Της δημιουργεί χώρο για να βγει στο προσκήνιο, της προσφέρει λόγο ύπαρξης και πεδίο δράσης. Η ακροδεξιά από μόνη της δεν θα μπορούσε να επιβάλλει τις απόψεις της σε τόσο μεγάλη κλίμακα. Με δούρειο ίππο τα αστικά κόμματα εξουσίας και τα δικά της κοινοβουλευτικά κόμματα, νομιμοποιεί τις ιδέες και τις πρακτικές της.

Οι ακροδεξιοί, σε ορισμένες χώρες, ήδη συμμετέχουν σε συμμαχικές κυβερνήσεις, π.χ. στην Ιταλία, ή αποτελούν την αξιωματική αντιπολίτευση, όπως στη Νορβηγία.

Έτσι, η νεοφασιστική δεξιά διευκολύνεται να αποκτήσει ισχυρά ερείσματα στους μηχανισμούς ασφαλείας, ιδίως στην αστυνομία, και άγνωστο σε ποιο βαθμό στο στρατό. Εμφανίζει μία εντυπωσιακή ευελιξία και ικανότητα να προσαρμόζεται στις καταστάσεις. Υιοθετεί θέσεις των αντιπάλων της, ενώ φτάνει εύκολα στο σημείο να απαρνηθεί δικές της πολιτικές και ιδεολογικές θέσεις. Υποστηρίζει χωρίς δυσκολία τις πιο αντιφατικές θέσεις προκειμένου να διεισδύσει στο πολιτικό προσκήνιο και να συμπαρασύρει μάζες δυσαρεστημένων. Ακόμα και οι ονομασίες μερικών ακροδεξιών κομμάτων είναι παραπλανητικές: «Κόμμα Ελευθερίας», «Προοδευτικό Κόμμα», «Λαϊκό Κόμμα» κ.ά. Αναζητάει παντού τα αδύνατα σημεία του συστήματος και των αντιπάλων της για να χτυπήσει και επενδύει στις φοβίες του κόσμου. Εμφανίζεται ως υπερασπίστρια του δυτικού πολιτισμού, ακόμα και των στοιχείων εκείνων που ο Χίτλερ κι ο Μουσολίνι προσπάθησαν να καταστρέψουν, όπως την αστική δημοκρατία. Επαναφέρουν στο προσκήνιο τον Χριστιανισμό των Σταυροφοριών και τον συνδέουν με τον Ιουδαϊσμό, τον οποίο ο Χριστιανισμός του Μεσαίωνα θεωρούσε θανάσιμο εχθρό. Ο Anders Behring Breivik που κατέσφαξε τους «πολυπολιτισμικούς» νέους στη Νορβηγία είναι μέγας θαυμαστής του Ριχάρδου του Λεοντόκαρδου, του Ελ Σιντ και του Ισραήλ!

Πάμπολλες οι παραλλαγές, κατά περίπτωση. Πολλές ομάδες παραμένουν βαθιά αντισημιτικές και ανεγείρουν μνημεία για τους Ναζί. Μερικές τάσσονται κατά των αποικιακών πολέμων και άλλες υπέρ. Το πιο κοινό τους γνώρισμα είναι ο αντι-ισλαμισμός, τον οποίο επέλεξαν επειδή στην Ευρώπη ο αντι-σημιτισμός θεωρείται βδελυρός, ο Αριανισμός συνδέεται με τον χιτλερισμό και χωρίς το σοβιετικό καθεστώς ο αντισλαβισμός αδιάφορος. Το Ισλάμ προσφέρεται ως αδύνατος αντίπαλος που έχει όλα τα διαφορετικά στοιχεία για να εμφανίζεται απειλητικός: θρησκεία, κουλτούρα, ιστορία, πετρέλαιο, άμυνα στη δυτική επίθεση.

Το Ισραήλ, αν και εβραϊκό, επιλέγεται γιατί είναι αντιαραβικό, άρα αντι-ισλαμικό. Επιπλέον, στηρίζεται από τις ΗΠΑ. Έτσι, κατασκευάζεται το θρησκευτικό και πολιτισμικό τερατούργημα του «Ιουδαιοχριστιανισμού». Και εμφανίζονται νεοφασίστες που μισούν τους Εβραίους, αλλά στηρίζουν το Ισραήλ!

Με όλα αυτά, η ακροδεξιά επιδεικνύει μια πρωτοφανή και εξαιρετικά επικίνδυνη προσαρμοστικότητα προκειμένου να διαφθείρει την κοινωνία και να αδράξει την εξουσία. Ένας χαμαιλέων με διαφορετικά χρώματα και συνθήματα ανά χώρα, που δικτυώνεται κοινωνικά και εκσυγχρονίζεται. Από «φασιστική αυτονομία» μέχρι «φασιστικό ροκ»!

Δυστυχώς, φασισμός και ρατσισμός είναι πλέον απαραίτητοι στις μητροπόλεις, για να αποσπάται η συναίνεση και συνδρομή των κοινωνιών, να επιβάλλονται ασφυκτικές λιτότητες στο εσωτερικό, να πραγματοποιούνται επεμβάσεις στο εξωτερικό, ακόμα και να γίνονται προετοιμασίες για εξοντωτικούς πολέμους στο μέλλον, εναντίον της Κίνας, της Ρωσίας και κάθε άλλου «εχθρού».

Και δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι, κατά βάθος, ο κομμουνισμός, ειδικά σε φάση χρεοκοπίας του καπιταλισμού, αντιμετωπίζεται ως λανθάνουσα, αλλά υπαρκτή απειλή για το σύστημα. Εξ ου και οι συνεχείς συκοφαντικές επιθέσεις εναντίον του.

Ιστορικά, η περίοδος στην οποία φαίνεται ότι έχουμε μπει, δεν έχει προηγούμενό της. Έχουμε κορεσμένες καπιταλιστικές κοινωνίες σε αδιέξοδο. Πλούσιες, με ικανοποιητικό μέσο επίπεδο ζωής, που φράκαραν όχι μόνο οικονομικά, αλλά και ηθικά και ψυχολογικά. Κοινωνίες σε απόγνωση και απογοήτευση που μέχρι στιγμής δεν εκφράζεται με βούληση για ανατροπή του συστήματος, αλλά με τάσεις πανικού, θολούρας, καταστροφής και αυτοκαταστροφής. Η ατμόσφαιρα μυρίζει μούχλα. Αρχή γάγγραινας που διευκολύνει την αναγέννηση του φασισμού.
Πώς αντιδρούμε; Τι προτείνουμε; Πώς πείθουμε

Δευτέρα 5 Σεπτεμβρίου 2011

Λεηλασίες στο φως της ημέρας και λεηλασίες της νύχτας

Looting Soldiers by Banksy
 
της Ναόμι Κλάιν

ΕΠΟΧΗ, 29.8.11

Ακούω ακόμα να γίνονται παραλληλισμοί ανάμεσα στις ταραχές του Λονδίνου και άλλων ευρωπαϊκών πόλεων – τις σπασμένες βιτρίνες στην Αθήνα ή τα καμένα αυτοκίνητα στο Παρίσι. Υπάρχουν ομοιότητες, αυτό είναι σίγουρο: μια σπίθα που την ανάβει η αστυνομική βία, μια γενιά που νιώθει παραμελημένη.

Ναι, αλλά αυτά τα γεγονότα σημαδεύτηκαν από τις μαζικές καταστροφές. Οι λεηλασίες ήταν ήσσονος σημασίας. Υπήρξαν άλλωστε τα τελευταία χρόνια κι άλλες μαζικές λεηλασίες, και μάλλον πρέπει να μιλήσουμε και γι’ αυτές. Υπήρξε η Βαγδάτη αμέσως μετά την εισβολή των ΗΠΑ – ένα παραλήρημα εμπρησμών και λεηλασίας που ερήμωσε βιβλιοθήκες και μουσεία. Τότε χτυπήθηκαν επίσης τα εργοστάσια. Το 2004 επισκέφθηκα ένα εργοστάσιο που κάποτε έφτιαχνε ψυγεία. Οι εργάτες του, αφού είχαν αφαιρέσει καθετί που είχε αξία, μετά το έκαψαν ολοσχερώς, σε σημείο που η αποθήκη του εργοστασίου να μοιάζει με γλυπτό από λιωμένο μέταλλο.

Ποιος λεηλατεί ποιον;

Τότε όμως το γεγονός καλύφθηκε στην τρέχουσα ειδησεογραφία ως μια άκρως πολιτική πράξη. Είπαν ότι αυτά γίνονται όταν ένα καθεστώς δεν έχει καμιά νομιμοποίηση στα μάτια του κόσμου. Από τη στιγμή παρακολουθούσαν για τόσο καιρό το Σαντάμ και τους γιους του να κάνουν ό,τι θέλουν με όποιον θέλουν, πολλοί καθημερινοί Ιρακινοί ένιωσαν ότι είχαν το δικαίωμα να πάρουν και μερικά πράγματα για τους εαυτούς τους. Αλλά το Λονδίνο δεν είναι Βαγδάτη και ο βρετανός πρωθυπουργός Ντέιβιντ Κάμερον δεν είναι Σαντάμ, οπότε σίγουρα δεν υπάρχει τίποτε να μάθουμε απ’ αυτή την υπόθεση.

Τι λέτε να εξετάσουμε ένα παράδειγμα από μια δημοκρατία; Από την Αργεντινή, ας πούμε, του 2001. Η οικονομία σε ελεύθερη πτώση και χιλιάδες άνθρωποι να ζουν σε σκληρές γειτονιές, που ήταν βιομηχανικές ζώνες με ευημερία πριν τη νεοφιλελεύθερη περίοδο και την εισβολή των πολυεθνικών σούπερ – καταστημάτων. Ο κόσμος βγήκε τότε έξω και γέμιζε καροτσάκια με αγαθά που δε μπορούσε πλέον το πορτοφόλι του να τα σηκώσει – ρούχα, ηλεκτρονικά είδη, κρέας. Η κυβέρνηση κήρυξε τη χώρα σε «κατάσταση πολιορκίας» για να αποκαταστήσει την τάξη. Αυτό δεν άρεσε στον κόσμο, ο οποίος και ανέτρεψε την κυβέρνηση.

Οι μαζικές λεηλασίες της Αργεντινής ονομάστηκαν El Saqueo – η λεηλασία. Αυτό είχε ιδιαίτερη πολιτική σημασία, γιατί με αυτόν ακριβώς τον όρο περιγράφονταν ως τότε οι ενέργειες των ελίτ που πούλησαν τα εθνικά περιουσιακά στοιχεία της χώρας, με ολοφάνερα διεφθαρμένες συμφωνίες ιδιωτικοποίησης, κρύβοντας λεφτά σε οφσόρ εταιρίες και μετά καλώντας τον κόσμο να πληρώσει το λογαριασμό με ακραία πακέτα λιτότητας. Οι Αργεντινοί κατάλαβαν ότι οι λεηλασίες των εμπορικών κέντρων δεν θα είχαν συμβεί, αν δεν είχε προηγηθεί η μεγαλύτερη λεηλασία της οικονομίας και ότι οι πραγματικοί γκάγκστερ ήταν και οι υπεύθυνοι για την κατάσταση.

Αλλά η Αγγλία δεν είναι Λατινική Αμερική, και οι ταραχές της δεν είναι πολιτικές, ή έτσι μας λένε ακόμα. Έχουν να κάνουν, λέει, με την ανομία και με τους νεαρούς που εκμεταλλεύονται μια κατάσταση, για να αρπάξουν οτιδήποτε δεν είναι δικό τους. Και η βρετανική κοινωνία, μας λέει ο Κάμερον, απεχθάνεται αυτού του είδους τη συμπεριφορά.

Οι ληστές της ημέρας επιβραβεύονται

Αυτά λέγονται, λοιπόν, με κάθε σοβαρότητα. Λες και η μαζική πρακτική της διάσωσης των τραπεζών δεν είχε λάβει ποτέ χώρα, ακολουθούμενη μάλιστα από προκλητικά υψηλότατα μπόνους. Κι έπειτα ήρθαν οι έκτακτες συναντήσεις των G-8 και G-20, όπου οι ηγέτες αποφάσισαν συλλογικά να μην κάνουν τίποτε για να τιμωρήσουν τους τραπεζίτες για αυτή την κατάσταση ή έστω να πάρουν κάποια σοβαρή πρωτοβουλία για να αποτρέψουν πιθανή επανάληψη αντίστοιχης κρίσης στο μέλλον.

Αντίθετα, επέστρεψαν όλοι στα σπίτια τους κι ο καθένας στη χώρα του επέβαλε θυσίες σ’ αυτούς που ήταν πιο ευάλωτοι. Το έκαναν απολύοντας δημοσίους υπαλλήλους, χρησιμοποιώντας τους εκπαιδευτικούς σαν αποδιοπομπαίους τράγους, κλείνοντας βιβλιοθήκες, ανεβάζοντας τα δίδακτρα, προωθώντας γρήγορες ιδιωτικοποιήσεις της δημόσιας περιουσίας, μειώνοντας τις συντάξεις κ.ο.κ – φτιάξτε το κοκτέιλ ανάλογα με τη χώρα στην οποία βρίσκεστε. Και ποιοι βγήκαν στην τηλεόραση κάνοντας μαθήματα για την ανάγκη να τελειώνουμε επιτέλους με αυτά τα «προνόμια»; Μα φυσικά, οι τραπεζίτες και οι μάνατζερ των κερδοσκοπικών αμοιβαίων κεφαλαίων (hedge funds).

Αυτή είναι η παγκόσμια λεηλασία, η στιγμή της μεγάλης αρπαγής. Υποκινούμενη από μια παθολογική αίσθηση του δικαιώματος στη λεηλασία, όλα έγιναν με τα φώτα αναμμένα, λες και δεν υπήρχε τίποτε να κρύψουν. Υπάρχουν βέβαια κάποιοι ενοχλητικοί φόβοι. Στις αρχές Ιουλίου η «Γουόλ Στριτ Τζέρναλ» αναφέρθηκε σε μια σχετική δημοσκόπηση, σύμφωνα με την οποία το 94% των εκατομμυριούχων φοβούνται τη «βία των δρόμων». Εκ των πραγμάτων προκύπτει ότι ήταν ένας λογικός φόβος.

Βέβαια, οι ταραχές στο Λονδίνο δεν ήταν πολιτική διαμαρτυρία. Αλλά οι άνθρωποι που λεηλατούσαν τη νύχτα, είναι απολύτως βέβαιο ότι γνώριζαν πολύ καλά ότι οι ελίτ διέπρατταν τη δικιά τους ληστεία κατά τη διάρκεια της μέρας. Η λεηλασία είναι μεταδοτική.

Μια κοινωνία σε αποκλεισμό

Οι Συντηρητικοί έχουν δίκιο όταν λένε ότι οι ταραχές δε σχετίζονται με τις περικοπές. Σχετίζονται όμως και με το παραπάνω με αυτό που οι περικοπές εκπροσωπούν: τη λογική του αποκλεισμού. Αποκλεισμένος σε μια διευρυνόμενη κατώτερη τάξη με τους πολύ λίγους δρόμους διαφυγής που υπήρχαν μια προηγούμενη περίοδο – μια δουλειά και μια καλή προσιτή εκπαίδευση – να φράζονται κι αυτοί πολύ γρήγορα. Οι περικοπές δίνουν το μήνυμα. Λένε σε ολόκληρα τμήματα της κοινωνίας: είσαι καταδικασμένος να βρίσκεσαι εκεί που είσαι τώρα, όλο και περισσότερο σαν τους μετανάστες και τους πρόσφυγες που απωθούμε στα όλο και πιο οχυρωμένα σύνορα μας.

Η απάντηση του Ντέιβιντ Κάμερον στις ταραχές ήταν να καταστήσει κυριολεκτικό τον αποκλεισμό: εξώσεις από τις κοινωνικές κατοικίες, απειλές ότι θα κόψει τα μέσα επικοινωνίας και εξωφρενικές ποινές φυλάκισης (5 μήνες σε μια γυναίκα για ένα κλεμένο σορτσάκι). Το μήνυμα που θέλουν να στείλουν και πάλι το ίδιο: εξαφανιστείτε, και κάντε το χωρίς θόρυβο.

Άχρηστο το ακριβό οπλοστάσιο

Στη «σύνοδο κορυφής της λιτότητας» των G-20 πέρσι στο Τορόντο, οι διαδηλώσεις οδηγήθηκαν σε ταραχές και πολλά αυτοκίνητα της αστυνομίας πυρπολήθηκαν. Δεν ήταν τίποτε βέβαια σε σχέση με τα δεδομένα του Λονδίνου του 2011, αλλά παρόλα αυτά ήταν κάτι που σόκαρε εμάς τους Καναδούς. Η μεγάλη αντιπαράθεση που έγινε τότε, ήταν για το γεγονός ότι η κυβέρνηση ξόδεψε 675 εκατομμύρια δολάρια στην «ασφάλεια» της συνόδου κορυφής (χωρίς βέβαια να τα καταφέρουν να σβήσουν τις φωτιές). Την ίδια στιγμή πολλοί από μας είχαμε επισημάνει ότι το νέο ακριβό οπλοστάσιο που είχε αποκτήσει η αστυνομία – αντλίες νερού, ηχητικά κανόνια, δακρυγόνα και πλαστικές σφαίρες – δεν ήταν μόνον για τους διαδηλωτές στους δρόμους. Μακροπρόθεσμα, η χρήση τους θα αποσκοπεί στην πειθάρχηση των φτωχών, που στη νέα εποχή της λιτότητας θα έχουν επικίνδυνα λίγα να χάσουν.

Αυτό είναι που δεν κατάλαβε ο Ντέιβιντ Κάμερον: δεν μπορείς να κόβεις από τον προϋπολογισμό τα κονδύλια για την αστυνομία την ίδια στιγμή που περικόπτεις τα πάντα. Γιατί όταν κλέβεις τα πολύ λίγα που έχουν απομείνει στους ανθρώπους, προκειμένου να προστατεύσεις αυτούς που έχουν πολύ περισσότερα απ’ όσα αξίζουν, θα πρέπει να περιμένεις την αντίσταση – είτε της οργανωμένης διαμαρτυρίας είτε της αυθόρμητης λεηλασίας.
Και αυτό δεν είναι πολιτική. Είναι φυσική.

Μετάφραση: Κώστας Γούσης

Πηγή: Alterthess


Αρχική πηγή The Nation:

Daylight Robbery, Meet Nighttime Robbery

Κυριακή 4 Σεπτεμβρίου 2011

Είσαστε γυμνοί

Wilhelm von Gloeden (1856–1931), Three youths at Wilhelm von Plueschow home in Napoli (via Wikipedia)

του Κ. Καναβούρη

από την ΑΥΓΗ, 4.9.11

"Ο βασιλιάς είναι γυμνός". Ο βασιλιάς είναι γυμνός έως τα μύχια της ψυχής του και έως τις πιο κρυφές -κι από τον ίδιο κρυφές- γωνιές του μυαλού του. Απλό; Απλούστατο. Ο βασιλιάς είναι πια αυτό που φαίνεται, αφού, σύμφωνα με τον Χάιντεγκερ, "το φαίνεσθαι είναι και Είναι". Τώρα πια όλοι το ξέρουμε και είναι θέμα χρόνου να πλησιάσει στην αυλή των τεράτων η αθησαύριστη οργή. Η πηγαία εκείνη επανορθωτική συναίσθηση αποκατάστασης της τάξης πραγμάτων. Αλλά με όλη την ορμή της ντροπής για όλα όσα δεν έπραξες καλά.

"Ο βασιλιάς είναι γυμνός". Μέσα κι έξω. Και θα τον πάρει ο διάβολος. Γιατί εσύ ο ίδιος υπήρξες εκούσια ή ακούσια διάβολος. Δηλαδή διέβαλες το συμπέρασμα ως προς το υποκείμενό του και δημιούργησες το στρεβλό πεδίο δράσης όπου έζησε ως αδιάθετος χρόνος. Και ναι. Έχεις βαρύτατες ευθύνες γι' αυτό. Ακόμη χειρότερα: "Είναι νωρίς μέσα στον κόσμο αυτόν", που λέει και ο Οδυσσέας Ελύτης (μιλώντας βέβαια για τον έρωτα) ώστε να συντάξεις, να κατατάξεις, να αποδώσεις και να αποδεχτείς ιεραρχημένα τις ευθύνες σου.

Οπότε, τι απομένει; Η καίρια ευθύνη του Άλλου που σε παρέπεισε ότι είναι ενδεδυμένος με τα ιερατικά άμφια της ευθύνης για τη δική σου ζωή. Και όχι. Δεν ήταν. Ήταν απασχολημένος με την απόλαυση των αμφίων του. Ήταν απασχολημένος με το χρυσό κενό τού απαστράπτοντος ειδώλου της πραγματικότητας. Και τώρα έρχεται να σου πει ότι δεν υπάρχει συνενοχή. Ότι υπάρχει μονάχα ενοχή. Η δική σου ενοχή. Η δική σου ενοχή, ενώ ο βασιλιάς είναι γυμνός. Έως μυελού οστέων γυμνός. Εκεί όπου ο αυλός δεν είναι τραυλός γιατί είναι ήχος συνεχής με το πλήκτρο σώμα να αντηχεί την απαράγραπτη αλήθεια του. Την αλήθεια του υπάρχειν, που ποτέ, καμιά εξουσία, με όσο βασανισμένο αίμα κι αν χρειάστηκε, δεν κατόρθωσε να καταβάλει. Και επομένως, ούτε να καταλάβει.

Γι' αυτό ακριβώς η εξουσία είναι τυφλή. Περισσότερο τυφλή κι από τη δικαιοσύνη της έτσι όπως εκφράζεται μέσα από τους νόμους της, δηλαδή περισσότερο τυφλή κι από την ίδια της τη νομιμότητα σ' αυτή τη γελοία εν τη απελπισία της προσπάθεια να ντύσει τον βασιλιά.

Δεν γίνεται, κύριε πρωθυπουργέ. Και η οργή θα περισσέψει όσο εσείς και όμοιοί σας θα αρπάζετε τα ρετάλια της πραγματικότητας, τα ρετάλια μιας ηττημένης αισχρής ευωχίας για να ντυθείτε. Είστε γυμνοί. Και το θέαμα δεν είναι ευχάριστο. Γι' αυτό και είναι μεγάλη η αθησαύριστη οργή.

Σ' αυτή δεν είχατε υπολογίσει. Είχατε πολύ επενδύσει στις ενοχές της σπατάλης και στις συγχωνεύσεις των καθ' έκαστα ενοχοποιημένων κυψελών της ανάσας. Πλην όμως η πραγματικότητα είναι πολύ μεγαλύτερη απ' όσο μπορεί να δει (και όχι να φαντασθεί) μια αισχρή πολιτική προσωπικότητα του πυγμαίου μεγέθους μιας Άννας Διαμαντοπούλου και μια στρεψόδικη, ικανή για όλα, ψυχωσικής βουλιμίας πολιτική ασχημοσύνη του εκτρωματικού μεγέθους ενός Ευάγγελου Βενιζέλου. Σας βλέπουμε. Και είσαστε γυμνοί.

Είσαστε γυμνοί την ώρα που λυπάστε. Είσαστε γυμνοί την ώρα που σηκώνετε τα φρύδια σας με έπαρση ή που χαμηλώνετε το βλέμμα με απόγνωση. Είσαστε γυμνοί. Γυμνοί - γυμνοί, όπως σας γέννησε η μάνα σας, όταν ψηφίζετε στη Βουλή εναντίον της μάνας που σας γέννησε. Είστε γυμνοί όταν στέλνετε τα Τάγματα Ασφαλείας εναντίον μας. Είναι γυμνός ο δήμαρχος Αθηναίων, Καμίνης, όταν ντύνεται τη λεοντή του σκυλοπνίχτη του "Σαμίνα" και νυν υπουργού Προστασίας του Πολίτη Χρ. Παπουτσή. Είστε γυμνοί όταν δίνετε κλαίγοντας δισεκατομμύρια στις τράπεζες και σκουπίζετε κλαίγοντας το φτύσιμο που σας ρίχνουν οι τράπεζες. Όταν ζητιανεύετε την κάλυψη κόστους της αισχρής εξουσίας σας επί των ανθρώπων.

Είσαστε γυμνοί. Και είσαστε γυμνοί επειδή είσαστε δειλοί. Όμως η δειλία συνιστά φρόνημα. Είσαστε, λοιπόν, δειλοί επειδή είσαστε δουλόφρονες. Και μάλιστα μιας πολυτελούς δουλοφροσύνης δουλόφρονες, επειδή η δειλία της εξουσίας κατισχύει όλες τις δομές αντίστασης. Επί του βαθύτατα προσωπικού και επί του βαθύτατα συλλογικού. Θέλω να πω ότι επιδιώξατε και επιδιώκετε τη συνοχή στο κατώτατό της επίπεδο, που είναι η ενοχή, δηλαδή ο φόβος. Η πηγή της δειλίας. Είτε δανείζοντας ζωή (φαντασιακό πρότυπο), λες και η ζωή δανείζεται, είτε ζητώντας πίσω τη ζωή (πάλι φαντασιακό πρότυπο) λες και η ζωή επιστρέφεται.

Λοιπόν, κύριοι, η ζωή δεν επιστρέφεται. Μπορείτε να καταστρέψετε τα πανεπιστήμια (που δεν μπορείτε). Μπορείτε να καταστρέψετε τις παραγωγικές σχέσεις (που δεν μπορείτε). Μπορείτε να εκτρέψετε τη συλλογική πεποίθηση, όμως πάντα θα υπάρχει μια φοιτήτρια που θα καλλιεργεί συνθετικό δέρμα σε μετάξι από ιστό αράχνης. Άκου: το έκανε μια Γερμανίδα φοιτήτρια σε πανεπιστήμιο του Αννόβερου. Κανένας τραπεζίτης δεν μπορεί να το φαντασθεί. Γιατί είναι δειλό. Κανένας Παπανδρέου, Βενιζέλος, Λοβέρδος κι όλα τα άλλα αίσχη δεν μπορούν να το φαντασθούν. Γιατί είναι δειλοί. Γι' αυτό και ο βασιλιάς τους είναι γυμνός. Γιατί η πραγματικότητα είναι μιας άλλης ύφανσης ο μύθος. Ένα ένδυμα πραγματικό.

Παρασκευή 2 Σεπτεμβρίου 2011

ΣΥΡΙΖΑ: με ανοιχτές τις μηχανές του

*Συνεδριάζει η Π.Σ.Ε. - κινητοποίηση για Θεσσαλονίκη, πλατείες, παιδεία

Διακοπές τέλος δηλώνουν τα στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ, που ήδη έχουν μπει σε φάση κινητοποίησης ενόψει των κρίσιμων μαχών της περιόδου. Ως φαίνεται πλατείες, ΔΕΘ και μέτωπο παιδείας, είναι αυτά που κυρίως απασχολούν το χώρο της ριζοσπαστικής αριστεράς, ενώ θα επανέλθει, ενδεχομένως με μεγαλύτερη οξύτητα, το αίτημα να φύγει η κυβέρνηση του μνημονίου και της αντιλαϊκής πολιτικής. Αύριο Δευτέρα θα συνεδριάσει η απερχόμενη Γραμματεία του ΣΥΡΙΖΑ για να συζητήσει το πρόγραμμα δράσης που θα προτείνει στην νεοσύστατη Πανελλαδική Συντονιστική Επιτροπή, που κατά πάσα πιθανότητα θα συνεδριάσει, όπως είχε αποφασιστεί πριν τις διακοπές του Αυγούστου, το Σάββατο 3 Σεπτεμβρίου. Μέλη της Γραμματείας του ΣΥΡΙΖΑ δήλωναν ότι η συνεδρίαση θα κλείσει τις εργασίες της το απόγευμα για να μεταβούν τα μέλη της στην πλατεία Συντάγματος, πρώτη ημέρα της... μαζικής επιστροφής των “αγανακτισμένων”. Σε περίπτωση που δεν έχει ολοκληρωθεί η συζήτηση στην Π.Σ.Ε. ενδεχομένως, να συνεχιστεί και την Κυριακή στις 4 Σεπτεμβρίου. Στη συνεδρίαση, επίσης, θα εκλεγεί και η νέα Εκτελεστική Γραμματεία με τη συμμετοχή ενταγμένων σε συλλογικότητες και ανένταχτους, ενώ το επόμενο διάστημα θα συγκροτηθούν το οργανωτικό, αλλά και το γραφείο και οι εκπρόσωποι Τύπου.

Κινητοποίηση για ΔΕΘ
και πλατείες

Σύμφωνα με τις πρώτες συζητήσεις ο μήνας Σεπτέμβρης κρίνεται ιδιαίτερα κρίσιμος και προγραμματίζονται ανοιχτές συνελεύσεις, αλλά και εκδηλώσεις του ΣΥΡΙΖΑ σε όλη την Ελλάδα. Την ίδια στιγμή ο ΣΥΡΙΖΑ δίνει μεγάλο βάρος στις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας στη Θεσσαλονίκη με αφορμή την Διεθνή Έκθεση. Κατά τη διάρκεια των εκδηλώσεων υπάρχει η σκέψη να γίνει με πρωτοβουλία του σχήματος σύσκεψη με κινηματικούς φορείς, πρωτοβουλίες και ομάδες. Στη σύσκεψη αυτή, που θα γίνει με την παρουσία και του προέδρου της Κοινοβουλευτικής Ομάδας Αλέξη Τσίπρα, το λόγο θα έχουν αποκλειστικά τα κινήματα με τα στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ να ακούν.
Ενόψει της ΔΕΘ και των κινητοποιήσεων θα υπάρξει ειδικό υλικό του ΣΥΡΙΖΑ, αφίσες κ.λ.π., ενώ υπολογίζεται ότι στη Θεσσαλονίκη θα βρεθούν εκατοντάδες μέλη και φίλοι του ΣΥΡΙΖΑ από όλη την Ελλάδα. Την ερχόμενη εβδομάδα θα γίνουν ειδικές συσκέψεις του τομέα Εργατικής Πολιτικής και των νέων του ΣΥΡΙΖΑ για να σχεδιάσουν  την επίσκεψη στην Θεσσαλονίκη.
Την ίδια στιγμή έντονη είναι η κινητικότητα των μελών και των φίλων του ΣΥΡΙΖΑ για την επιστροφή στις πλατείες. Η 3η του Σεπτέμβρη θα αποτελέσει πρόβα τζενεράλε για το κίνημα και όπως είναι φυσικό από το κινηματικό ραντεβού δεν μπορεί να απουσιάσει η ριζοσπαστική αριστερά, η οποία σεβόμενη την αυτονομία των “αγανακτισμένων” θα συμμετάσχει μαζικά.  
Το μέτωπο παιδεία
Το δεύτερο μεγάλο μέτωπο, αυτό της παιδείας, σύμφωνα με στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ συνδέεται με τις γενικότερες πολιτικές εξελίξεις. Η από κοινού ψήφιση του νομοσχεδίου για την τριτοβάθμια εκπαίδευση από τα δύο “μεγάλα κόμματα”, αλλά και από το ακροδεξιό ΛΑΟΣ και τη νεοφιλελεύθερη Δημοκρατική Συμμαχία, μάλλον σκιαγραφεί εξελίξεις, στο άμεσο μέλλον, και στο κεντρικό πολιτικό σκηνικό. Μπορεί ΝΔ, ΛΑΟΣ και ΔΗΣΥ να ζητούν εκλογές, αλλά δύσκολα μπορούν να αποκρύψουν την επί της ουσίας συναίνεσή τους στην κυβερνητική πολιτική ή τη σύγκλιση επί του προγραμματικού σε κρίσιμα θέματα.
Στο πλαίσιο αυτών των εξελίξεων θα συνεδριάσει η Θεματική Επιτροπή Παιδείας του ΣΥΡΙΖΑ, ενώ θα αποφασιστούν δράσεις εντός και εκτός πανεπιστήμιου.

Σάββατο 20 Αυγούστου 2011

La rossa primavera. (Σημειώσεις για τον ιταλικό Μάη)


Το καυτό φθινόπωρο, απεργία στη FIAT το 1969 (από http://www.indybay.org/newsitems/2008/09/19/18539949.php)
 του Παναγιώτη Σωτήρη
από τις Θέσεις
Εισαγωγή
Για να μπορέσουμε να καταλάβουμε τι σήμαινε ο κύκλος των κινημάτων του 1968 για την Ιταλία, θα πρέπει, πρώτα από όλα, να δούμε μια ολόκληρη ιστορία αγώνων που ξεκινάνε αρκετά πιο πριν και συνεχίζονται και για αρκετό καιρό μετά, ουσιαστικά για μια ολόκληρη 20ετία, από τις μεγάλες αντιφασιστικές συγκρούσεις στη Γένοβα το 1960 μέχρι την ήττα της μεγάλης απεργίας στη FIAT το 1980.
1. Ιστορική αναδρομή
1.1. Η εξέλιξη του ιταλικού κοινωνικού σχηματισμού
Ωστόσο καλό είναι να πάρουμε την ιστορία από την αρχή, ξεκινώντας από μια μικρή αναδρομή στην ιστορία του ιταλικού κοινωνικού σχηματισμού και της ιταλικής Αριστεράς. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι η ενοποίηση της Ιταλίας είναι ένα σχετικά πρόσφατο ιστορικό γεγονός (θα πρέπει να περιμένουμε το 1866 για να μιλήσουμε για ενιαίο κράτος με την πλήρη έννοια του όρου). Η πόλωση ανάμεσα στον πολύ περισσότερο βιομηχανικό βορρά και το αγροτικό νότο με την εξαθλίωση, τους ακτήμονες, τις σχεδόν φεουδαρχικές σχέσεις εξουσίας στη Νότια Ιταλία, τη Σικελία και τη Σαρδηνία θα σφραγίσει την ιταλική ιστορία. Παράλληλα, οι όροι με τους οποίους διαμορφώθηκε το ιταλικό κράτος, ένας συνδυασμός συγκρούσεων εθνικών και δημοκρατικών μαζί με συμβιβασμούς θα διαμορφώσει και την ιδιότυπη εικόνα της «παθητικής επανάστασης», την απουσία ουσιαστικά μιας «αστικής επανάστασης» και την τάση των αστικών κομμάτων να μετατοπίζονται ως προς τις απόψεις (τον περίφημο «μεταμορφισμό» τους κατά τον Γκράμσι). Παράλληλα, κορμός του συστήματος της εξουσίας υπήρξε και η καθολική εκκλησία, που λειτούργησε όχι απλώς ως ο εγγυητής του κοινωνικού συντηρητισμού, αλλά και ως ενεργό στήριγμα των πιο αυταρχικών απόψεων.
Παρότι το ιταλικό σοσιαλιστικό κίνημα ήταν ενεργό από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, συχνά με ιδιαίτερη επίδραση και αναρχικών απόψεων, η μεγάλη ανάπτυξή του θα έρθει στις αρχές του 20ουαιώνα και αμέσως μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέσα στην οικονομική και πολιτική κρίση που ακολουθεί το τέλος του πολέμου και μέσα στον απόηχο της Οκτωβριανής Επανάστασης, το 1919 καταγράφεται μια έκρηξη εργατικών κινητοποιήσεων στον Ιταλικό Βορά και ιδίως το Τορίνο με αποκορύφωμα μαχητικές κινητοποιήσεις, απεργίες και τη συγκρότηση εργατικών συμβουλίων, ένα κίνημα στην πολιτική καθοδήγηση του οποίου θα πρωταγωνιστήσει ο Αντόνιο Γκράμσι.1 Αυτή η ριζοσπαστικοποίηση των κοινωνικών αγώνων θα οδηγήσει και στη διάσπαση του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος και την ίδρυση το 1921 του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος (ΙΚΚ)2. Ωστόσο η πορεία ανάπτυξης του κόμματος θα ανακοπεί βίαια από την άνοδο του φασισμού, την απαγόρευσή του το 1926, παρότι, κάτω και από την καθοδήγηση του Γκράμσι, θα ξεχωρίζει ανάμεσα στα κομμουνιστικά κόμματα της Δύσης, κυρίως σε σχέση με το επίπεδο της ανάλυσης και την προσπάθεια συγκεκριμένης ανάγνωσης της Ιταλικής κοινωνίας και των αντιθέσεών της.3
1.2 Η ματαιωμένη επανάσταση
Η άνοδος του φασισμού ήταν η αποφασιστική τομή, ιδίως ως προς την ανάδειξη της κομμουνιστικής Αριστεράς σε ηγεμονική δύναμη μέσα στις λαϊκές τάξεις. Ξεκίνησε από το σύμφωνο κοινής αντιφασιστικής δράσης με τους Σοσιαλιστές το 1934 και θα εκφραστεί κυρίως με την ανάπτυξη της ένοπλης αντιφασιστικής δράση από το 1942 και μετά, τις μεγάλες απεργίες την άνοιξη του 1943 στη Γένοβα και το Μιλάνο, καθώς και την επέκταση ένοπλων ομάδων παρτιζάνων όλο το καλοκαίρι του 1943. Η πτώση του Μουσολίνι θα σημάνει μια έκρηξη του λαϊκού κινήματος, με την ενεργοποίηση των συνδικάτων και την εκλογή εργατικών επιτροπών στα εργοστάσια. Η απάντηση της Γερμανίας, με το στρατιωτικό έλεγχο της Βόρειας και Κεντρικής Ιταλίας, θα οδηγήσει στην κλιμάκωση της αντιφασιστικής δράσης με το συνδυασμό ανάμεσα στην παρτιζάνικη δράση και την γενική απεργία σε όλη την κατεχόμενη Ιταλία το Μάρτη του 1944 και την επέκταση της ένοπλης δράσης όλο το καλοκαίρι του 1944 και μέχρι το 1945. Παρά το γεγονός ότι ουσιαστικά θα έχουν διαμορφωθεί μορφές λαϊκής εξουσίας, ιδίως στο Βορρά και παρά την τεράστια αίγλη που έχει το ΙΚΚ, η ηγεσία του κόμματος επιλέγει το Μάρτιο του 1944 να μην θέσει το θέμα της εξουσίας, να μην θέσει πολιτειακό ζήτημα και να συμμετάσχει στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας υπό τον Μπαντόλιο. Βασικός εισηγητής αυτής της γραμμής, που θα γίνει γνωστή ως «Στροφή του Σαλέρνο» (Svolta di Salerno) ήταν ο Παλμίρο Τολιάτι, βασική ηγετική φυσιογνωμία του κόμματος μετά τη σύλληψη του Γκράμσι, στέλεχος της Κομμουνιστικής Διεθνούς, ο οποίος στη συγκεκριμένη περίπτωση θα μεταφέρει – τουλάχιστον από ό,τι φαίνεται – και την επιθυμία του Στάλιν να μην διαρραγούν οι σχέσεις με τους Αγγλοαμερικάνους.4 Η στροφή του Σαλέρνο θα σηματοδοτήσει την έκτοτε πάγια θέση του ΙΚΚ να μην αμφισβητήσει τα όρια του κοινοβουλευτισμού. Ταυτόχρονα, την ίδια στιγμή η απήχηση του κόμματος μεγαλώνει, φτάνει τα 1.700.000 μέλη το 1945, ενώ στις εκλογές για τη συντακτική εθνοσυνέλευση το ΙΚΚ και το ΙΣΚ (που δεν ήταν κόμμα της Β΄ Διεθνούς και είχε μεγάλη συμμετοχή στην αντιφασιστική πάλη) θα πάρουν κοντά στο 40% των ψήφων. Παρά τη συνέπεια που επέδειξε το ΙΚΚ ως προς την κυβέρνηση εθνικής ενότητας, τη συμβολή του στη διαμόρφωση του Ιταλικού Συντάγματος, την αποφυγή να θέσει ζήτημα «δομικών μεταρρυθμίσεων» και φυσικά την ετοιμότητα της ηγεσίας να συμφωνήσει στον αφοπλισμό των παρτιζάνων, η Χριστιανοδημοκρατία, πιεζόμενη και από τις ΗΠΑ, αποπέμπει τους κομμουνιστές βουλευτές από την κυβέρνηση εθνικής ενότητας το 1948. Ωστόσο, ακόμη και τότε η ηγεσία του ΙΚΚ θα αρνηθεί να οξύνει τα πράγματα, π.χ. κάνοντας ό,τι μπορεί για να ηρεμήσουν τα πνεύματα μετά την σχεδόν ένοπλη εξέγερση που ακολούθησε την απόπειρα δολοφονίας του Τολιάτι τον Ιούλιο του 1948.5 Συνολικά, αυτή η «ματαιωμένη επανάσταση», για να χρησιμοποιήσουμε τη φράση του Φερνάντο Κλαουντίν, όρισε έκτοτε τη δομική αντίφαση του ιταλικού κομμουνισμού: την τεράστια λαϊκή απήχηση και την ουσιαστική γείωση στην ιταλική κοινωνία και ταυτόχρονα την παραδοχή συγκεκριμένων ορίων ως προς την πολιτική δράση. Τα όπλα (που δεν παραδόθηκαν ποτέ όλα…) των παρτιζάνων θα στοιχειώσουν έκτοτε τη συλλογική προσδοκία όλων των επόμενων γενεών της Αριστεράς. 
 
1.3. Κοινωνικοί μετασχηματισμοί στη δεκαετία του 1950-60  
 
Η περίοδος μετά τις εκλογές του 1948 και τις κυβερνήσεις της Κεντροδεξιάς θα συμπέσει τη φάση της μεγάλης αναπτυξιακής έκρηξης του ιταλικού καπιταλισμού.6 Πατώντας πάνω στη βάση της παλινόρθωσης της καπιταλιστικής εξουσίας στα εργοστάσια, τη συνεχή και αυταρχική πίεση πάνω στην Αριστερά7 και τα καθοδηγούμενα από τους κομμουνιστές συνδικάτα (συμβολική στιγμή η ήττα της ομοσπονδίας μετάλλου FIOM στην FIAT το 19538), τον αποκλεισμό της Αριστεράς από την κυβερνητική διαχείριση και τη μερική προσπάθεια επίλυσης του προβλήματος του Νότου μέσα από την κρατική χρηματοδότηση και την αγροτική μεταρρύθμιση, ο ιταλικός καπιταλισμός θα γνωρίσει εντυπωσιακούς ρυθμούς ανάπτυξης: 5,8% κατά μέσο όρο στην περίοδο 1951-1963, με το μέσο όρο να αυξάνεται στην πενταετία 1958-63 σε 6,6%. Η εκβιομηχάνιση θα επιταχυνθεί και το 1963 το 40,1% της απασχόλησης ήταν στο δευτερογενή τομέα. Πλάι στους παραδοσιακούς κλάδους της μεταποίησης (τρόφιμα, υφαντουργία, ενδύματα) αναπτύχθηκαν οι σύγχρονοι κλάδοι: μέσα μεταφοράς, χημικά, μεταλλουργία, μηχανές και ελαστικά. Πλάι στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις αναπτύχθηκαν ολοένα και περισσότεροι οι μεγάλοι μονοπωλιακοί όμιλοι: FIAT (αυτοκίνητα), Montecatini (χημικά), ΕΝΙ (κρατική – φυσικό αέριο - υδρογονάνθρακες) κ.ά.. Ο ρόλος του κράτους στην οικονομία θα ενισχυθεί και μέσα από τη διαμόρφωση του IRI, του εθνικού οργανισμού βιομηχανικής ανασυγκρότησης που συντονίζει τις εταιρίες με συμμετοχή του δημοσίου. Παράλληλα, όμως, και τα μεγάλα ιδιωτικά μονοπώλια θα προσπαθήσουν μέσα από την Confidustria, την εργοδοτική ένωση, να επιβάλλουν μια επιθετική κατεύθυνση. Σε ό,τι αφορά την κατάσταση των εργαζομένων σε όλη αυτή την περίοδο θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι για σημαντικό χρονικό διάστημα, τουλάχιστον μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950, θα έχουμε υψηλά επίπεδα ανεργίας, είτε ως εμφανή ανεργία, είτε ως άτυπη εργασία και υποαπασχόληση. Επιπλέον, υπήρξε συγκράτηση των αυξήσεων των μισθών καθώς και απόσταση ανάμεσα σε αυτούς που εργάζονταν σε μεγάλες και σε μικρές επιχειρήσεις στο Βορρά και στο Νότο.9Ταυτόχρονα, στο Νότο, παρότι απέφυγαν μέσα από την αγροτική μεταρρύθμιση και τις δημόσιες επενδύσεις τις κοινωνικές εκρήξεις, εντούτοις θα υπάρξει ένα πλεονάζον εργατικό δυναμικό το οποίο θα στραφεί προς τη μετανάστευση, είτε προς το Βορρά, είτε προς το εξωτερικό.10
1.4. Η Αριστερά ως εθνική δημοκρατική δύναμη
Σε όλη αυτή την περίοδο η κυρίαρχη γραμμή της

Πέμπτη 18 Αυγούστου 2011

Φιλελευθερισμός ή δημοκρατία;

Hasegawa Tohaku, Pine Trees, via Wikipedia

του Δημοσθένη Παπαδάτου-Αναγνωστόπουλου

ΑΥΓΗ, 18.08.11

Παρά την οικτρή αποτυχία των νεοφιλελεύθερων, και δη στο πεδίο της «αποτελεσματικότητας», όπου φιλοδοξούσαν να διακριθούν, η αντίθεση στον φιλελευθερισμό μοιάζει, και σήμερα ακόμα, κάθε άλλο παρά αυτονόητη. Όσο κραυγαλέα ασυμβίβαστη κι αν αποδεικνύεται, έτσι, η επαγγελία της ελευθερίας και των δικαιωμάτων με την πρωτοφανή συσσώρευση μέσων καταναγκασμού, την ενίσχυση των συνόρων απέναντι στους ξένους φτωχούς και την ιμπεριαλιστική βία, όσο σταθερά κι αν προσχωρούν τα καπιταλιστικά κράτη στο δόγμα «ελευθερία είναι ακριβώς το να παραβιάζεις» (την ίδια στιγμή που βεβαίως εξακολουθούν να αυτοαποκαλούνται φιλελεύθερα και δημοκρατικά...), τέτοιες και άλλες εκτροπές ουδόλως ανησυχούν τους φιλελεύθερους διανοουμένους, που προθύμως στοιχίζονται στην εκάστοτε κρατική στρατηγική. Και όσοι όμως επιχειρούν να ασκήσουν κριτική σε όλα αυτά, συχνά εννοούν να αυτοεγκλωβίζονται στο πλαίσιο των αποδεκτών ορίων που επιβάλλει ο φιλελευθερισμός, καταξιώνοντάς τον τελικά σε μόνη δυνατή γλώσσα για την πολιτική συνεννόηση.

Για όλους αυτούς τους λόγους, και αν όντως είναι επείγον να σκεφτούμε έναν κόσμο χωρίς καπιταλισμό, έχει νομίζω σημασία να ασχοληθούμε όχι πια τόσο με την όποια εντιμότητα των φιλελεύθερων, όσο με τις βασικές τους παραδοχές και τις «διαδρομές» της επιχειρηματολογίας τους. Μια τέτοια ενασχόληση θα σχετικοποιούσε, νομίζω, τη φαινομενικά ακατανίκητη γοητεία που (παραδόξως;) ασκεί ακόμα ο φιλελευθερισμός.

Φιλελευθερισμοί

Για να αντιπαρατεθούμε βεβαίως με τον φιλελευθερισμό, χρειάζεται πρώτα να συνεννοηθούμε σε τι είμαστε αντίθετοι: η ευρωπαϊκή αριστερά χρησιμοποιεί τον όρο για να αποφύγει τη λέξη-ταμπού «καπιταλισμός», η ευρωπαϊκή δεξιά τον μετατρέπει σε κοσμοείδωλο, σύμφωνα με το οποίο η ελεύθερη αγορά και η δημοκρατία συμπορεύονται, ενώ για την αμερικανική ευαγγελική δεξιά, liberal είναι ένας αριστεριστής που καταστρέφει τη θρησκεία, την οικογένεια και την κοινωνία [1]. Για ορισμένους φιλελεύθερους, από την άλλη, ο φιλελευθερισμός είναι η μόνη νοητή έκφραση της δημοκρατίας, και τόσο άρρηκτα συνδεδεμένος με τον Διαφωτισμό, που με το να δηλώνει κανείς αντιφιλελεύθερος, αυτόματα εγείρει υποψίες ότι νοσταλγεί τις παραδοσιακές κοινότητες ή τα (πάσης απόχρωσης) στρατόπεδα συγκέντρωσης. Αν πάλι, κατά την ίδια λογική, κάποιος δεν είναι τίποτα από όλα αυτά, το να αντιτίθεται στον φιλελευθερισμό, ενώ το κράτος δικαίου και η αντιπροσωπευτική δημοκρατία συρρικνώνονται δραματικά, μοιάζει τουλάχιστον παράδοξο. «Ο κλασικός οικονομικός φιλελευθερισμός», σημειώνει κάπου ο Νίκος Δήμου, «εμπεριέχει μέριμνα για τον άνθρωπο, ενώ ο νεοφιλελευθερισμός είναι η υπερβολή του» [2] (κάτι σαν υπερβολική μέριμνα για τον άνθρωπο, ας πούμε...). Σε κάθε περίπτωση, τέλος -και εδώ πρόκειται για τις πιο προοδευτικές εκδοχές του επιχειρήματος-, «άλλο» ο (κακός) οικονομικός φιλελευθερισμός και «άλλο» ο πολιτικός, που διαθέτει το τεκμήριο της δημοκρατικής αθωότητας - άρα μπορεί να αυτοπροβάλλεται (και ενίοτε να πείθει) ως το έσχατο όριο της δημοκρατικής σκέψης.

Παραθέτοντάς τα όλα αυτά, επιχείρησα να συνοψίσω τις δυσκολίες που συναντά κανείς στην προσπάθεια να αμφισβητήσει τον φιλελευθερισμό ως κοινωνική και πολιτική θεωρία, να απορρίψει δηλαδή την άποψη ότι η ορθολογική οργάνωση της κοινωνίας είναι (μόνο) αυτή που στηρίζεται στις απρόσωπες δομές της Αγοράς και του Δικαίου - αντίθεση και απόρριψη ακριβώς από τη σκοπιά της δημοκρατίας και της δυνατότητας της κοινωνικής χειραφέτησης που φέρει στη δυναμική του ο Διαφωτισμός. Αν ωστόσο μια τέτοια υπόθεση είχε πάντοτε τη σημασία της, σήμερα συμβαίνει να είναι εξαιρετικά επίκαιρη και αναγκαία. Καθώς η αποτυχία του νεοφιλελευθερισμού δεν σηματοδοτεί φυσικά την κατάρρευσή του - αντίθετα, απειλεί με εξαφάνιση το κράτος δικαίου και ό,τι δημοκρατικό σήμανε μέχρι τώρα η αντιπροσωπευτική δημοκρατία-, η υπόθεση αυτή μοιάζει στις μέρες μας επείγουσα, στον βαθμό που ο εκβιασμός του, κατά τα άλλα ειρηνοποιού, συμβολαιακού φιλελευθερισμού («ανεχτείτε τον καπιταλισμό αν θέλετε να έχετε δικαιώματα») είναι σήμερα ολοένα και λιγότερο πειστικός για να συνθηκολογήσει κανείς μαζί του.

Είναι ο φιλελευθερισμός το άλλο όνομα της δημοκρατίας;

Νομίζω λοιπόν πως το πρώτο βήμα προς μια συνολική επανεξέταση των λογαριασμών μας με τον φιλελευθερισμό θα ήταν η αναίρεση του δημοκρατικού «τεκμηρίου αθωότητας» που ο ίδιος μοιάζει μέχρι σήμερα να διαθέτει. «Η θεμελιώδης διάκριση μεταξύ της δημοκρατικής και της φιλελεύθερης κοσμοαντίληψης», γράφει ο Κοσντάντζο Πρέβε, «έγκειται στο γεγονός ότι, στη δημοκρατική σύλληψη, το υπέρτατο αγαθό μπορούν όλοι να το απολαύσουν και είναι άμεσα κοινωνήσιμο σε όλους ...Ο φιλελευθερισμός, αντίθετα, διαιρεί αυτή την ανθρωπολογική ενότητα, ακριβώς επειδή η σύλληψή του για το άτομο είναι εκείνη του ελληνικού α-τόμου και του λατινικού in-dividuum -προϊόντος της προηγηθείσας διαίρεσης και αποκοπής του από τις προηγούμενες κοινότητες». [3]

Αιώνες λοιπόν πριν τον υπερόπτη επίγονό του, ο «παλιός καλός» φιλελευθερισμός αποκόπτει το άτομο από την κοινότητα, κάνοντας αυτό που ο Μαρξ ονομάζει «ροβινσωνισμό» (ανακατασκευάζοντας δηλαδή ολόκληρη την κοινωνία με σημείο εκκίνησης την αφαιρετική έννοια της απομονωμένης εργασίας του Ροβινσώνα Κρούσου» [4]) και ερχόμενος στη συνέχεια να αντιμετωπίσει ηθικά το πρόβλημα της αποκοπής του ατόμου από το μείζον αγαθό, το πρόβλημα δηλαδή της ιδιοκτησίας και των συνεπειών της αποκοπής του ατόμου από το jus in omnia. Ένας από τους τρόπους επανένωσης και σχετικοποίσης αυτών των συνεπειών θα είναι η εξίσωση των άνισων στη σφαίρα της πολιτικής, μέσω της θέσπισης της καθολικής ψηφοφορίας.

Δεν είναι παράλογο ότι η έννοια της «αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας», μιας επί της ουσίας «δημοκρατίας των αρίστων», θα μοιάζει αρχικά ως αντίφαση εν τοις όροις. Η εξέλιξη αυτή, κάθε άλλο παρά νομοτελειακή, αποτελούσε εντούτοις παραχώρηση της ολιγαρχίας, που ο δημοκρατικός αγώνας θα αξιοποιούσε προς διαφορετική κατεύθυνση - και που γι’αυτό η ολιγαρχία δεν έπαψε ποτέ μέχρι σήμερα να διεκδικεί. Στις μέρες μας, η ίδια αυτή ολιγαρχία περιορίζει δραστικά τις διαθέσιμες εναλλακτικές στην πολιτική «αγορά», την ίδια στιγμή που καταγγέλλει τις πέραν των εκλογών «παρεκτροπές» και την «υπερβολική» δημοκρατία, ως συμπτώματα ...κρίσης της δημοκρατίας.

Φιλελευθερισμός και ελευθερία: μια φαντασιακή σχέση

Ένα δεύτερο βήμα για μια ριζική επαναξιολόγηση του φιλελευθερισμού θα ήταν, κατά τη γνώμη μου, η υπόμνηση της «ειδικής» σχέσης του με την ελευθερία και τις βίαιες ουτοπίες που (δήθεν) αποτάσσεται, πάντοτε στο όνομα της ελευθεριακής αρχής.

Γράφει σχετικά ο Βικτόρ Κονσιντεράν, σοσιαλιστής του 19ου αιώνα: «Λένε: 'ο στίβος είναι ανοιχτός, όλοι καλούνται στον αγώνα, οι συνθήκες είναι ίσες για όλους τους αγωνιστές'. Ωραιότατα, όμως ξεχνάμε ένα πράγμα: ότι σ’αυτό το μεγάλο πεδίο του πολέμου, οι μεν είναι μορφωμένοι, εμπειροπόλεμοι, οπλισμένοι ως τα δόντια, ότι έχουν στη διάθεσή τους τεράστια αποθέματα ανεφοδιασμού, υλικά, εφόδια και μηχανές πολέμου, ότι αυτοί κατέχουν όλες τις θέσεις, και ότι οι άλλοι, στερημένοι, γυμνοί, αδαείς, πεινασμένοι, για να ζήσουν ...αναγκάζονται να εκλιπαρούν τους αντιπάλους τους για μια οποιαδήποτε δουλειά και ένα φτηνό μεροκάματο» [5].

Στην κλασική φιλελεύθερη παράδοση, λοιπόν, το καθεστώς αυτής της άνισης μεταξύ άνισων ελευθερίας, όση βία κι αν χρειάστηκε για να επιβληθεί (βία που συνήθως αποσιωπάται), ήταν -και είναι- προτιμότερο από το κυνήγι μιας ουτοπίας που, στο όνομα του μείζονος καλού, θα έθετε σε κίνδυνο την κοινωνική ειρήνη και την πρόοδο. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, είναι ακριβώς η έκλειψη μιας ουτοπίας αντίρροπης στην αιώνια (καπιταλιστική) κοινωνική ειρήνη αυτή που επέτρεψε στους «δαίμονες εν ελευθερία» αστούς να παίζουν, τις τελευταίες δεκαετίες, χωρίς αντίπαλο, ξεδιπλώνοντας με ειρηνικά και βίαια μέσα τη δική τους ουτοπία. Ανάμεσα σε άλλα, η ήττα της αντίρροπης αυτής κίνησης στην ουτοπία των αυτορρυθμιζόμενων αγορών έχει σήμερα ως αποτέλεσμα την, από πολλές απόψεις, επιστροφή των δυτικών κοινωνιών πίσω στον 19ο αιώνα. Πρόκειται βεβαίως για μια επιστροφή, τη βιαιότητα της οποίας μπορούμε πια να τεκμηριώσουμε επαρκώς και εκ πείρας.

Ο σύγχρονος φιλελευθερισμός: μια οριστική ρήξη με τη δημοκρατία

Ο ισχυρισμός ότι η άνευ αντιπάλου επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού, μακράν του να αποτελεί σκαλί για την κοινωνική πρόοδο, συνιστά (βίαιη) οπισθοδρόμηση αιώνων, δεν είναι σχήμα λόγου, πολύ δε περισσότερο που η οπισθοδρόμηση αυτή εντοπίζεται πολύ πριν την τρέχουσα διαχείριση της καπιταλιστικής κρίσης. Στην πραγματικότητα, η οπισθοδρόμηση αυτή αφορά την ίδια τη ρήξη που σηματοδοτεί το σύγχρονο φιλελεύθερο επιχείρημα σε σχέση με την κλασική πολιτική οικονομία - άσχετα αν, κατά τα λοιπά, το ίδιο διακηρύσσει την πρόθεσή του να επιστρέψει στις αρχικές «πηγές».

Η ρήξη αυτή, από την άλλη πλευρά, παραείναι σοβαρή για να αντιμετωπίζεται με ελαφρότητα ως «υπερβολή» του οικονομικού φιλελευθερισμού: πρόκειται όχι μόνο για παραίτηση του νέου φιλελευθερισμού από τις αξιώσεις της κριτικής που διέθετε ο προκάτοχός του (έστω κι αν ο τελευταίος θα πριμοδοτούσε σε τελική ανάλυση τον «μετριασμένο εγωισμό» έναντι της «συμπάθειας», για να ανατρέξουμε στον Άνταμ Σμιθ), αλλά και για απομάκρυνσή του από βασικά στοιχεία της παράδοσης του Διαφωτισμού.

Η εν λόγω οπισθοδρόμηση είναι, έτσι, ορατή στις εξής διαστάσεις του σύγχρονου φιλελεύθερου επιχειρήματος [6]:

α) την ανορθολογική του διάσταση, καθώς η επιμονή του σύγχρονου φιλελευθερισμού στην πολυπλοκότητα του κοινωνικού κάνει αδύνατη τη σύλληψη της κοινωνίας ως συνόλου σχέσεων. Το αποτέλεσμα εδώ είναι να αμφισβητείται ο ορθολογισμός της «κατασκευής» που χαρακτηρίζει την κλασική πολιτική θεωρία - τα «παλιά», δηλαδή, θεωρητικά «εργαλεία». Αντί γι΄αυτά τα τελευταία, το σύγχρονο επιχείρημα προτιμά μια αντιφιλοσοφική «ψυχολογική» θεωρία της γνώσης, που δίνει έμφαση στα ανθρώπινα κίνητρα.

β) τη συντηρητική του διάσταση, καθώς στο πλαίσιο του σύγχρονου φιλελευθερισμού, οι κανόνες γίνονται αντιληπτοί ως προϊόντα φυσικής περίπου επιλογής, που αντλούν τη νομιμότητά τους από την παραδοσιακά επιβεβαιωμένη «λειτουργικότητά» τους. Είναι προφανές ότι η κριτική εξοβελίζεται: κάθε αλλαγή θα προκύψει φυσικά, τότε και μόνο όταν οι παλιοί κανόνες θα έχουν πάψει να είναι λειτουργικοί για την εκδίπλωση των ατομικών στόχων.

γ) την αντικοινωνική του διάσταση, καθώς στη λογική του σύγχρονου φιλελευθερισμού οι ατομικές πράξεις αποχωρίζονται από το κοινωνικό επίπεδο ('Society? there is not such a thing...'), το δε τελευταίο δεν επιδρά σε αυτές, ενώ οι όποιες παρεμβάσεις στο όνομα της κοινωνικής συνοχής ενοχοποιούνται με το επιχείρημα ότι επιβάλλουν «προνομιακές» και ολοκληρωτικού τύπου ρυθμίσεις. Η κριτική αυτή αφορά κατ’εξοχήν τις μεταπολεμικές προνοιακές πολιτικές, η νεοφιλελεύθερη εμμονή με τις οποίες θυμίζει την υστερία των δικών μας φιλελεύθερων εναντίον της Μεταπολίτευσης.

δ) την αντιπολιτική του διάσταση, στο πλαίσιο της οποίας η «ίδρυση» της ατομικής ιδιοκτησίας νοείται ως «κτήση δικαιώματος» χωρίς καμιά σημασία για την πολιτική. Στην ίδια λογική, εξάλλου, η φορολογία επί της ιδιοκτησίας αντιμετωπίζεται ως καταχρηστικά επιβαλλόμενη-αναγκαστική εργασία, ρύθμιση που τελικά ευνοεί, στη λογική των νέων φιλελεύθερων, τον κοινωνικό παρασιτισμό.

ε) την αντιδημοκρατική του διάσταση, καθώς η νεοφιλελεύθερη κριτική της ισότητας συμπαρασύρει ακόμα και την έννοια της ισότητας ως προς τον νόμο, στο όνομα μιας ελευθερίας που δεν αποτελεί ιδεώδες για την πράξη, αλλά άθροισμα επιμέρους μορφών ελευθερίας. Στο πλαίσιο αυτό, προφανώς δεν είναι παράλογη η όλο και πιο «κανονική» ροπή του σύγχρονου φιλελευθερισμού προς την αποφασιοκρατία (ντεσιζιονισμό), προκειμένου ακριβώς να αποφύγουμε «ολοκληρωτικού» χαρακτήρα περιορισμούς της ιδιωτικής αρχής και της ελευθερίας.

Οικονομικός ή πολιτικός φιλελευθερισμός;

Μήπως, όμως, όλα αυτά δεν είναι παρά αποτελέσματα της επικράτησης του μοχθηρού οικονομικού φιλελευθερισμού έναντι του αγγελικού πολιτικού; Ο Ζαν-Κλωντ Μισεά έχει δείξει αρκετά εύγλωττα γιατί ο φιλελευθερισμός δεν είναι θεωρία «διπλής εισόδου», αλλά οι δύο του όψεις αποτελούν μέρη μιας φιλοσοφικά αναγκαίας ενότητας. Αν η ελευθερία του ενός σταματά εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου, το όριο μεταξύ των δύο το καθορίζει η αρχή του ελεύθερου ανταγωνισμού και της προάσπισης των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας: «[Ο] φιλελευθερισμός, για να αποκρούσει τη σοσιαλιστική κριτική, ανακαλύπτει ότι δεν έχει στη διάθεσή του άλλη συνεκτική επιλογή παρά να δώσει ως υπερεργολαβία στους μηχανισμούς της Αγοράς να επιλύσουν τις συστατικές του Δικαίου αντινομίες... Για έναν φιλελεύθερο εντελώς συνεπή, η εξουσία οφείλει βεβαίως να μένει εντός των ορίων της και να αρκείται στο να είναι δίκαιη. Είναι όμως η Οικονομία που θα μας κάνει ευτυχείς, και μέσα στη φόρα που έχει πάρει, καλούς και αδελφωμένους». [7]

Είναι λοιπόν η αποτυχία της οικονομικής Μεγέθυνσης να κάνει αδελφούς τους «δαίμονες εν ελευθερία», αλλά και η πολλαπλά τεκμηριωμένη ανικανότητα των υποστασιοποιημένων «αγορών» και του «εμπορικού αντιρατσισμού» να πετύχουν την ειρήνευση και την αλληλεγγύη, οι λόγοι που σήμερα χρειάζεται να σκεφτόμαστε τους φιλελεύθερους ως ένα είδος σταλινικών το 1989 -και μάλιστα χωρίς καν το ευγενές όραμα της παγκόσμιας κοινωνικής δικαιοσύνης. Πριν απ’όλα, όμως, είναι λόγοι να προσπαθήσουμε να σκεφτούμε τη δημοκρατία πέρα από την προκρούστεια κλίνη του φιλελευθερισμού: ως ελεύθερη ισότητα και ως ίση ελευθερία, αλλά και ως ουτοπία που οφείλει κανείς να αντιτάξει απέναντι σε μια αυτοκρατορία ανίκανη να υποσχεθεί οτιδήποτε - ακόμα και τη διατήρηση της κοινωνίας στα όρια του ελάχιστου κακού.


[1] Jacques Rancière (2009), Το μίσος για τη δημοκρατία (μετάφραση-επίμετρο: Βίκυ Ιακώβου), Πεδίο: Αθήνα

[2] Νίκος Δήμου, «10 Θέσεις για τον Φιλελευθερισμό», Lifo 7.7.2011 [http://www.ndimou.gr/articledisplay.asp?time_id=687&cat_id=45]

[3] Κονστάντζο Πρέβε (2001), «Η Δημοκρατία κατά του Φιλελευθερισμού, από τον Σπινόζα μέχρι το σενάριο της παγκοσμιοποίησης», Θέσεις, τεύχος 76 [http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&task=view&id=750&Itemid=29]

[4] ό.π.

[5] Παρατίθεται στο: Jean-Claude Michéa (2008), Η αυτοκρατορία του μικρότερου κακού. Δοκίμιο για τον φιλελεύθερο πολιτισμό (μετάφραση: Άγγελος Ελεφάντης), Πόλις: Αθήνα

[6] Σε ό,τι ακολουθεί, συνοψίζω την επιχειρηματολογία του Μανόλη Αγγελίδη στο: Μανόλης Αγγελίδης (1993), Φιλελευθερισμός: κλασικός και νέος. Ζητήματα συνέχειας και ασυνέχειας στο φιλελεύθερο εγχείρημα, Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα: Αθήνα

[7] Michéa, ό.π.

Πέμπτη 11 Αυγούστου 2011

Οργή σαρώνει την Αγγλία



της Αριάδνης Αλαβάνου

από το Αριστερό Βήμα

Όπως στα παρισινά προάστια το 2005 και στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 2008, αλλά ταυτόχρονα και διαφορετικά, η έκρηξη της νεανικής οργής σαρώνει πολλές πόλεις της Αγγλίας ύστερα από την εν ψυχρώ δολοφονία του 29 χρονου Λονδρέζου Μαρκ Ντάγκαν από την αστυνομία, τα ψεύδη που διέσπειραν στα ΜΜΕ ότι πυροβόλησε πρώτος και την επίθεση στους συγγενείς και συμπολίτες του που είχαν μαζευτεί ειρηνικά έξω από το αστυνομικό τμήμα ζητώντας εξηγήσεις για το θάνατό του. Από το περασμένο Σάββατο, η αναταραχή έχει εξαπλωθεί στο Λονδίνο, Μπρίστολ, Λιντς, Λίβερπουλ, Νότιγχαμ, Μπίρμινχαμ, ,Μάντσεστερ, Σάλφορντ Γουέστ Μπρόμγουιτς και Γούλβερχαμπτον στα Μίντλαντς, όπου γίνονται εκτεταμένες ταραχές και συγκρούσεις κυρίως πολύ νέων ανθρώπων με την αστυνομία, με καταστροφές καταστημάτων, αυτοκινήτων και οικημάτων.

Η αντίδραση του κατεστημένου του ΜΜΕ και της πολιτικής είναι να σπρώξει κάτω από το χαλί τις βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές αιτίες και να αποδώσει τα γεγονότα σε εγκληματίες και βίαια άτομα. Κλασική αντίδραση, αλλιώς θα έπρεπε να ομολογήσει τα ανομολόγητα. Την αστυνομική καταπίεση, την εκτεταμένη φτώχεια, την επιδείνωση της ζωής που έχει προκαλέσει η πολιτική των τελευταίων δεκαετιών. Η έκταση της αναταραχής ανάγκασε τον Βρετανό πρωθυπουργό να επιστρέψει άρον άρον από τις διακοπές και να συγκαλέσει τη Βουλή σε ειδική συνεδρίαση, όπου το αποτέλεσμα είναι προβλεπόμενο: ένταση της καταστολής. 

Την ίδια στάση υπέρ της καταστολής κράτησε και ο Εντ Μίλιμπαντ, αρχηγός του Εργατικού Κόμματος που ζήτησε ακόμη μεγαλύτερη αστυνόμευση. Ο Εργατικός βουλευτής Τομ Γουάτσον κάλεσε να χρησιμοποιηθεί ο στρατός για την καταστολή των ταραχών, ενώ ο Συντηρητικός Π. Μέρσερ ζήτησε να εφαρμοστούν στο Λονδίνο τα κατασταλτικά μέτρα που είχαν χρησιμοποιηθεί στη Β. Ιρλανδία. Ο φόβος που διαπερνά τις ελίτ προέρχεται από την επίγνωση ότι η πολιτική που εφαρμόζουν εξοντώνει μια ολόκληρη γενιά νέων των φτωχών και εργαζόμενων στρωμάτων που εκφράζουν δυσαρέσκεια και μίσος για το πολιτικό και κοινωνικό κατεστημένο.

Ήδη έχουν γίνει συλλήψεις 1.000 ατόμων , ακόμη και 12 χρονων παιδιών, και σε 100 έχουν απευθύνει κατηγορίες. Σ΄ αυτούς περιλαμβάνονται έφηβοι, νεαροί εργάτες και άνεργοι απόφοιτοι πανεπιστημίων, διαψεύδοντας τους ισχυρισμούς των ΜΜΕ ότι πρόκειται για άτομα του περιθωρίου με εγκληματικές τάσεις .

Είναι λάθος να ειπωθεί ότι οι ταραχές είναι απολίτικες, λέει ο Ντάνιελ Χιντ (Al Jazeera 9/8). Άλλος ένας μαύρος Λονδρέζος δολοφονήθηκε από την αστυνομία η οποία, υποτίθεται, είναι αρμόδια για την προστασία των ανθρώπων. Και αυτό είναι ένα βαθιά πολιτικό θέμα. Ακόμη, επισημαίνει πως όταν πολλοί νέοι άνθρωποι αποφασίζουν να συγκρουστούν με τις δυνάμεις του “νόμου και της τάξης” και να επιδοθούν σε καταστροφές, αν και τα κίνητρα είναι διαφορετικά, οι πράξεις τους μπορούν να κατανοηθούν μόνο με πολιτικούς όρους -- “διότι δεν υπάρχουν πολλοί απ΄ όσους λένε τις συνήθεις κοινοτοπίες που να γνωρίζουν από πρώτο χέρι τι σημαίνει να είσαι νέος, φτωχός και να ζεις στο κέντρο των βρετανικών πόλεων. ...Ίσως θα έπρεπε να ρωτήσουμε αυτούς τους νέους πριν ξεστομίσουμε τη φράση “ανεγκέφαλη βία””.

Η οργή που εκδηλώθηκε ήταν κατ΄ αρχάς μια μαζική αντίδραση στην αστυνομική βία. “Πρόκειται για ένα μαζικό ξεσηκωμό”, λέει ο Άγγλος δημοσιογράφος Ντάρκους Χάουι στο αμερικανικό δίκτυο Democracy Now!, που έρχεται από τα βάθη της κοινωνίας, από τη συλλογική συνειδητοποίηση λευκών και κυρίως μαύρων νέων της αναίτιας και συστηματικής αστυνομικής παρενόχλησης. Από τη δυσανεξία που προκαλεί το να σε σταματούν και να σου κάνουν σωματική έρευνα στο δρόμο, πολλές φορές την ημέρα. Παλιότερα, για να σταματήσουν κάποιον στο δρόμο και να του κάνουν έρευνα έπρεπε να έχει διαπράξει αξιόποινη πράξη. Επί Μπλερ, οι σχετικοί νόμοι αντικαταστάθηκαν με την αντιτρομοκρατική νομοθεσία που σημαίνει ότι η αστυνομία μπορεί να σταματά και να κάνει σωματική έρευνα στον οποιονδήποτε, οπουδήποτε και οποιαδήποτε στιγμή χωρίς λόγο. Οι σχολιαστές μιλούν για θεσμοποιημένο ρατσισμό ενάντια στις μειονότητες και στους πιο φτωχούς. Αναφέρεται ότι από το 1998 333 άτομα έχουν πεθάνει στα χέρια της αστυνομίας και ουδείς αστυνομικός έχει τιμωρηθεί γι΄ αυτούς τους θανάτους. Οι δολοφονίες μελών των φτωχών στρωμάτων από την αστυνομία είναι κοινωνικά αποδεκτές, αλλά οποιαδήποτε αντίδραση σ΄ αυτές αντιμετωπίζεται με τη βία του κράτους. Η “εγκληματικότητα” ορίζεται, ως συνήθως, με δύο μέτρα και δύο σταθμά στις δυτικές δημοκρατίες. Για αυτά τα γεγονότα υπήρξαν πολλές ειρηνικές διαμαρτυρίες οι οποίες αγνοήθηκαν πλήρως τόσο από τον Τύπο όσο και από τις Αρχές. Μια τέτοια διαμαρτυρία που όχι μόνο αγνοήθηκε, αλλά και χτυπήθηκε από την αστυνομία αποτέλεσε την αφορμή και των πρόσφατων ταραχών.

Το γεγονός ότι “δεν ακούγονται” ρίχνει φως στο ξέσπασμα της νεανικής οργής και στις μορφές που αυτή παίρνει, υποστηρίζει ο μπλόγκερ Ρίτσαρντ Σίμουρ, επικαλούμενος τη δήλωση ενός νέου σε δημοσιογράφο. “Νομίζεις ότι αυτές οι οχλοκρατικές διαμαρτυρίες είναι ο σωστός τρόπος για να κερδίσεις αυτό που θέλεις;”, ρωτά ο δημοσιογράφος. Και ο νέος απαντά: “Ναι, επειδή αν δεν κάναμε αυτές τις φασαρίες δεν θα μας μιλούσες καν” (συνέντευξη στο Democracy Now! 9/8).
 
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η ανάλυση του Άλεξ Καλίνικος από το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα ( New Left Project) που επιχειρεί να κάνει μια σύγκριση των σημερινών γεγονότων με τις ταραχές που είχε ξεσπάσει στο Μπρίξτον το 1981. Οι σημερινές ταραχές, υποστηρίζει, είναι μια στοιχειακή έκρηξη των στερημένων δικαιωμάτων νέων της εργατικής τάξης που κατοικούν στα κέντρα των πόλεων. Αυτό που τους ώθησε ήταν το μίσος για την αστυνομία που λειτούργησε σαν αλεξικέραυνο για όλες τις άλλες αιτίες της δυσαρέσκειας. Τα βασικά χαρακτηριστικά τους ήταν ίδια μ΄ αυτά των ταραχών του 1981 και αυτών που έγιναν στα αμερικανικά γκέτο τη δεκαετία του 1960 και στο Λος Άντζελες το 1992. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες διαφορές: Η πολιτική αποξένωση είναι ακόμη μεγαλύτερη σήμερα, εν μέρει χάρη στους Νέους Εργατικούς , αλλά και εξαιτίας της μείωσης του μαύρου εθνικισμού και της σκληρής αριστεράς των Εργατικών που ήταν φαινόμενα έντονα και συνυφασμένα τη δεκαετία του 1980. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ξεσπάσματα αυτά είναι αποπολιτικοποιημένες “εγκληματικές πράξεις” . Πολλοί απ΄ αυτούς τους νέους συμμετείχαν στις μαθητικές και φοιτητικές διαμαρτυρίες του περασμένου χειμώνα και αυτό μαρτυρείται από τη συχνότητα με την οποία αναφέρονται στην κατάργηση του εκπαιδευτικού επιδόματος. 

Η λεηλασία, ως μορφή ενός καταναλωτισμού του τύπου “κάν΄ το μόνος σου, είναι πιο έντονο στοιχείο από ό,τι τριάντα χρόνια πριν και αντανακλά την έντονη εμπορευματοποίηση των επιθυμιών στη νεοφιλελεύθερη εποχή: Αυτό δεν σημαίνει ότι όσοι λεηλατούν είναι αυτόματα που οδηγούνται από το φετιχισμό του εμπορεύματος, αλλά ότι η εξέγερσή τους διαμορφώνεται από τις αξίες που κυριαρχούν στην κοινωνία. Πιο ενδιαφέρων είναι ο αντίκτυπος της μεταβαλλόμενης οικονομικής γεωγραφίας του Λονδίνου : ένα από τα δύο παγκόσμια χρηματοπιστωτικά κέντρα, χαρακτηρίζεται από μια εξόφθαλμη πόλωση μεταξύ πλούσιων και φτωχών. Όμως, υπάρχουν γειτονιές όπου ζουν δίπλα-δίπλα πλούσιοι και φτωχοί. Αυτή η συνύπαρξη επίσης δεν υπήρχε τη δεκαετία του 1980.

Οι ταραχές αυτές δεν είναι συνειδητά πολιτικά κινήματα. Όμως, μπορούν να κατανοηθούν μέσω μιας πολιτικής ανάλυσης που εκκινεί από την ταξική αντιπαλότητα που διαμορφώνει όλο και πιο βαθιά τη ζωή . Η επαναστατική αριστερά, επισημαίνει, πρέπει να αντισταθεί σταθερά στον ηθικό πανικό που εκφράζεται από τα ΜΜΕ και τους πολιτικούς και να αρνηθεί να καταδικάσει τους ταραξίες – όχι επειδή αποτελούν μια νέα πρωτοπορία, αλλά επειδή η ευθύνη για ό,τι συμβαίνει βρίσκεται σε αυτούς που έχουν επιτρέψει να καλλιεργηθεί και να αυξηθεί η ανισότητα, η φτώχεια, ο ρατσισμός και η αστυνομική βία.

Δεν υπάρχει μονοδιάστατο νόημα σ΄ αυτό που συμβαίνει στο Λονδίνο και αλλού, λέει ο Ντάνιελ Χιντ (ό.π.). Υπάρχουν όμως συνδέσεις που μπορούν και πρέπει να γίνουν. “Η παγκόσμια οικονομική κρίση είναι εξίσου πολιτική όσο και οι ταραχές των τελευταίων ημερών. Δεν χρειάζεται να τραβήξουμε μια ευθεία γραμμή ανάμεσα στις διασώσεις των τραπεζών και σ΄ αυτό που συμβαίνει τώρα στο Λονδίνο. Αλλά δεν πρέπει να χάνουμε από τα μάτια μας ότι και τα δύο γεγονότα μιλούν για την τρέχουσα κατάστασή μας. ... Μια κοινωνική και πολιτική τάξη πραγμάτων που επιβραβεύει το βανδαλισμό και τη λεηλασία της δημόσιας περιουσίας όταν οι αυτουργοί είναι αρκετά πλούσιοι και ισχυροί”.
 
(Πηγές: The Guardian, Democracy Now!, Al Jazeera, WSWS, New Left Project)

Τρίτη 2 Αυγούστου 2011

Τι είναι κίνημα;

Demonstration, Michael Ruetz, ( από http://punicanera.blogspot.com/2010/11/desobeissance-kenny-arkana.html  )


από την ΕΠΟΧΗ, 29.5.11

Οι σκέψεις που ακολουθούν πηγάζουν από μια δυσφορία και προέκυψαν από μια σειρά ερωτήματα που μου δημιουργήθηκαν πρόσφατα όταν βρέθηκα σε μία συνάντηση στη Βενετία με τον Tόνι [Νέγκρι], τον Καζαρίνι κ.λπ. Μια λέξη επανερχόταν διαρκώς σε αυτή τη συνάντηση: κίνημα. Πρόκειται για μια λέξη με μακρά ιστορία στην παράδοσή μας. Στο βιβλίο του Tόνι για παράδειγμα αυτή η λέξη ξεπηδά στρατηγικά κάθε φορά που το πλήθος χρειάζεται έναν ορισμό, για παράδειγμα όταν η έννοια του πλήθους πρέπει να αποσυνδεθεί από το ψευδοδίλημμα μεταξύ κυριαρχίας και αναρχίας.

Η δυσφορία μου οφειλόταν στο ότι πρώτη φορά συνειδητοποίησα πως, όσοι χρησιμοποιούν αυτή η λέξη, δεν την ορίζουν ποτέ. Θα μπορούσα να μην την ορίσω ούτε εγώ. Στο παρελθόν χρησιμοποίησα ως άρρητο κανόνα της πρακτικής σκέψης μου τη φόρμουλα: «όταν το κίνημα υπάρχει, κάνε σαν να μην υπάρχει, και όταν δεν υπάρχει κάνε σαν να υπάρχει». Δεν ήξερα όμως τι σήμαινε αυτή η λέξη. Όλοι μοιάζουν να την κατανοούν, αλλά κανένας δεν την ορίζει.

του Τζόρτζιο Αγκάμπεν*

Για παράδειγμα, από πού προέρχεται αυτή η λέξη; Γιατί μια αποφασιστική πολιτική βαθμίδα ονομάστηκε «κίνημα»; Τα ερωτήματά μου προκύπτουν από τη συνειδητοποίηση, ότι δεν είναι δυνατό να αφεθεί αυτή η έννοια χωρίς ορισμό, πρέπει να σκεφτούμε πάνω στο κίνημα επειδή αυτή η έννοια είναι το «αδιανόητό» μας, και εφ’ όσον παραμένει τέτοιο μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τις επιλογές και τις στρατηγικές μας. Δεν πρόκειται απλώς για ένα φιλολογικό ενδοιασμό λόγω του ότι η ορολογία είναι η ποιητική, άρα η παραγωγική στιγμή της σκέψης, ούτε θέλω να το κάνω επειδή δουλειά μου είναι να ορίζω έννοιες, από συνήθεια. Πραγματικά θεωρώ ότι η άκριτη χρήση των εννοιών μπορεί να ευθύνεται για πολλές ήττες. Προτίθεμαι λοιπόν να αρχίσω μια έρευνα με στόχο να ορίσουμε αυτή τη λέξη. Θα αρχίσω με μερικές βασικές θεωρήσεις, ως προσανατολισμό για τη μελλοντική έρευνα.

Πρώτα, μερικά πεζά ιστορικά στοιχεία: η έννοια του κινήματος, η οποία στις επιστήμες και τη φιλοσοφία έχει μια μακροχρόνια ιστορία1, στην πολιτική αποκτά μια ειδική τεχνική σημασία μόλις το 19ο αιώνα. Μια από τις πρώτες εμφανίσεις του ανατρέχει στη γαλλική επανάσταση του Ιουλίου του 1830, όταν οι φορείς της αλλαγής ονομάστηκαν partie du mouvement [μερίδα της κίνησης] και οι αντίπαλοί τους partie de l’ordre [μερίδα της τάξης]. Μόνο με τον Λόρενς φον Στάιν, ένα συγγραφέα που επηρέασε τόσο τον Μαρξ όσο και τον Σμιτ, η έννοια αυτή γίνεται ακριβέστερη και αρχίζει να ορίζει ένα στρατηγικό πεδίο εφαρμογής. Στο έργο του «Η ιστορία του κοινωνικού κινήματος στη Γαλλία» (1850), ο φον Στάιν θέτει την έννοια του κινήματος σε διαλεκτική αντιπαράθεση προς την έννοια του κράτους. Το κράτος είναι το στατικό και νομικό στοιχείο, ενώ το κίνημα είναι η έκφραση των δυναμικών τάσεων της κοινωνίας. Έτσι, το κίνημα είναι πάντα κοινωνικό και σε ανταγωνισμό με το κράτος, εκφράζει τη δυναμική προτεραιότητα της κοινωνίας επί των δικαστικών και κρατικών θεσμών. Ωστόσο, ο φον Στάιν δεν δίνει ορισμό για το κίνημα, ούτε του αποδίδει κάποιο συγκεκριμένο τόπο [στο πρωτότυπο: topos].

Άρεντ, Φρόιντ και Σμιτ

Κάποιες ενδιαφέρουσες ιστορικές ενδείξεις για την ιστορία των κινημάτων μπορούμε να βρούμε στο βιβλίο της Άρεντ για τον ολοκληρωτισμό. Η Άρεντ δεν ορίζει το κίνημα, δείχνει όμως ότι γύρω από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, αμέσως πριν και αμέσως μετά, τα κινήματα στην Ευρώπη γνωρίζουν εξαιρετική ανάπτυξη σε στρατηγική αντιδιαστολή προς τα κόμματα, όταν τα τελευταία εισέρχονται σε περίοδο κρίσης. Σε αυτή την περίοδο υπάρχει μια έκρηξη της έννοιας και του φαινομένου του κινήματος, μια ορολογία που χρησιμοποιείται τόσο από τη δεξιά όσο και από την αριστερά: ο φασισμός και ο ναζισμός ορίζονται πάντα ως κινήματα πρώτα και μόνο δευτερευόντως ως κόμματα.

Ωστόσο, ο όρος υπερβαίνει την πολιτική σφαίρα: όταν ο Φρόιντ θέλει να γράψει ένα βιβλίο, το 1914, για να περιγράψει αυτό του οποίου αποτελεί μέρος, το αποκαλεί «ψυχαναλυτικό κίνημα». Προφανώς σε ορισμένες ιστορικές στιγμές, ορισμένες λέξεις-κλειδιά επιβάλλονται ακαταμάχητα και υιοθετούνται από ανταγωνιστικές τοποθετήσεις, χωρίς να χρειάζεται να οριστούν.

Το αμήχανο σημείο της έρευνάς μου ήταν όταν διαπίστωσα ότι ο μόνος που προσπάθησε να ορίσει τον όρο ήταν ένας ναζιστής νομικός: ο Καρλ Σμιτ. Το 1933, σε ένα δοκίμιο με τίτλο «Κράτος, Κίνημα, Λαός» και με υπότιτλο «Η τριμερής διάκριση της πολιτικής ενότητας», προσπαθεί να ορίσει την πολιτική-συνταγματική λειτουργία της έννοιας του κινήματος. Σε αυτό το δοκίμιο ο Σμιτ προσπαθεί να ορίσει τη συνταγματική δομή του ναζιστικού Ράιχ. Θα συνοψίσω τη θέση του, διότι αυτοί οι χαριεντισμοί με έναν φιλόσοφο του ναζισμού απαιτούν σαφήνεια. Για τον Σμιτ, η πολιτική ενότητα του ναζιστικού Ράιχ θεμελιώνεται σε τρία στοιχεία ή μέλη: το κράτος, το κίνημα και το λαό. Η συνταγματική άρθρωση του Ράιχ προκύπτει από την άρθρωση και τη διάκριση αυτών των τριών στοιχείων. Το πρώτο στοιχείο είναι το κράτος, που είναι η στατική πολιτική πλευρά: ο μηχανισμός των δημόσιων λειτουργιών. Ο λαός, από την άλλη, προσέξτε εδώ, είναι το απολιτικό στοιχείο που αυξάνεται υπό τη σκιά και υπό την προστασία του κινήματος. Το κίνημα είναι το πραγματικό, το δυναμικό πολιτικό στοιχείο, που βρίσκει την ειδική μορφή του στη σχέση με το Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα και την ηγεσία του –αλλά για τον Σμιτ ο Φύρερ είναι απλώς προσωποποίηση του κινήματος. Ο Σμιτ επίσης υπονοεί ότι αυτή η τριμερής διάκριση είναι επίσης παρούσα στο συνταγματικό μηχανισμό του σοβιετικού κράτους.

Λαός, οντότητα απολίτικη;

Η πρώτη εκτίμησή μου είναι ότι η πρωτοκαθεδρία της έννοιας του κινήματος συνίσταται στο ότι αποπολιτικοποιεί την έννοια του λαού. Έτσι το κίνημα γίνεται η αποφασιστική πολιτική έννοια όταν η δημοκρατική έννοια του λαού, ως πολιτικού σώματος, τελεί υπό κατάρρευση. Η δημοκρατία τελειώνει όταν προκύπτουν κινήματα. Ουσιαστικά δεν υπάρχει δημοκρατικό κίνημα (εάν δημοκρατία παραδοσιακά σημαίνει να θεωρούμε το λαό ως πολιτικό σώμα). Σε αυτή την προκείμενη, οι επαναστατικές παραδόσεις της αριστεράς συμφωνούν με το ναζισμό και το φασισμό. Δεν είναι τυχαίο ότι σύγχρονοι φιλόσοφοι που προσπαθούν να σκεφθούν νέα πολιτικά σώματα, όπως ο Tόνι, παίρνουν απόσταση από το λαό. Για μένα είναι σημαντικό ότι γύρω από τον Ιησού δεν υπάρχει ποτέ λαός ή δήμος αλλά μόνο όχλος2 (μια μάζα, πλήθος). Η έννοια του κινήματος προϋποθέτει την έκλειψη της έννοιας του λαού ως συντακτικού πολιτικού σώματος.

Η δεύτερη συνεπαγωγή είναι ότι ο λαός είναι ένα απολιτικό στοιχείο, την ανάπτυξη του οποίου το κίνημα πρέπει να προστατεύσει και να στηρίξει (ο Σμιτ χρησιμοποιεί τον όρο wachsen=βιολογική αύξηση). Σε αυτό τον απολιτικό λαό αντιστοιχεί η απολιτική σφαίρα της διοίκησης –ο Σμιτ επικαλείται εδώ και το συντεχνιακό κράτος του φασισμού.

Κοιτάζοντας σήμερα αυτό τον ορισμό του λαού ως απολιτικού, δεν μπορούμε να μη δούμε μια έμμεση αναγνώριση, την οποία ο Σμιτ δεν τολμά ποτέ να αρθρώσει, του βιοπολιτικού χαρακτήρα του. Ο λαός μετατρέπεται τώρα από συντακτικό πολιτικό σώμα σε πληθυσμό: μια δημογραφική βιολογική οντότητα, απολιτική καθεαυτή. Μια οντότητα που χρήζει προστασίας, στήριξης. Όταν κατά το 19ο αιώνα ο λαός έπαψε να είναι πολιτική οντότητα και μετατράπηκε σε δημογραφικούς και βιολογικούς πληθυσμούς, το κίνημα έγινε αναγκαιότητα. Εμείς ζούμε σε μια εποχή όπου ο μετασχηματισμός του λαού σε πληθυσμό είναι τετελεσμένο γεγονός. Ο λαός είναι μια βιοπολιτική οντότητα με την έννοια του Φουκό, και αυτό καθιστά την έννοια του κινήματος απαραίτητη. Εάν θέλουμε να σκεφτούμε την έννοια της βιοπολιτικής διαφορετικά, όπως κάνει ο Tόνι, εάν σκεφτόμαστε την εκ των έσω πολιτικοποίηση του βιοπολιτικού, το οποίο είναι ήδη εξ ολοκλήρου πολιτικό και δεν χρειάζεται να πολιτικοποιηθεί μέσω του κινήματος, τότε πρέπει να ξανασκεφτούμε και την έννοια του κινήματος.

Από πού αντλεί πολιτική το κίνημα;

Αυτή η εργασία ορισμού είναι απαραίτητη επειδή, εάν συνεχίσουμε να διαβάζουμε τον Σμιτ, βλέπουμε να μας απειλούν διάφορες απορίες: εφ’ όσον το καθοριστικό πολιτικό στοιχείο, το αυτόνομο στοιχείο, είναι το κίνημα, ενώ ο λαός το απολιτικό, τότε το κίνημα μπορεί να βρει την πολιτική του ύπαρξη μόνο αν εισαγάγει στο απολιτικό σώμα του λαού ένα εσωτερικό ρήγμα που να επιτρέπει την πολιτικοποίησή του. Αυτό το ρήγμα για τον Σμιτ είναι αυτό που αποκαλεί ταυτότητα του βιολογικού είδους [specie], δηλ. ο ρατσισμός. Εδώ ο Σμιτ φθάνει στον υψηλότερο βαθμό ταύτισης με το ρατσισμό και τη μέγιστη συνυπευθυνότητα με το ναζισμό. Αυτό είναι γεγονός, αλλά πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι αυτή η επιλογή, η ανάγκη να εντοπίσουμε ένα ρήγμα στο απολιτικό σώμα του λαού, είναι άμεση συνέπεια της σύλληψής του για τη λειτουργία του κινήματος. Εάν το κίνημα είναι το πολιτικό στοιχείο ως αυτόνομη οντότητα, από πού μπορεί να αντλεί την πολιτική του; Η πολιτική του μπορεί μόνο να θεμελιωθεί στην ικανότητά τoυ να εντοπίζει έναν εχθρό στο εσωτερικό του λαού –στην περίπτωση του Σμιτ, ένα φυλετικά ξένο στοιχείο. Όπου υπάρχει κίνημα, υπάρχει πάντα μια ρωγμή που τέμνει εγκάρσια και διαιρεί το λαό· εν προκειμένω, εντοπίζοντας έναν εχθρό. Γι’ αυτό νομίζω ότι πρέπει να ξανασκεφτούμε την έννοια του κινήματος και τη σχέση του με το λαό και το πλήθος. Στον Σμιτ βλέπουμε ότι τα στοιχεία που έχουν αποκλειστεί από το κίνημα επιστρέφουν ως «αυτό για το οποίο πρέπει να αποφασίσουμε»· το πολιτικό πρέπει να αποφασίσει για το απολιτικό. Το κίνημα αποφασίζει πολιτικά για το απολιτικό. Μπορεί να είναι φυλετικό ζήτημα, αλλά μπορεί και να είναι μια διαχείριση-διακυβέρνηση των πληθυσμών, όπως σήμερα.

Μερικές ενδείξεις αντί απαντήσεων

Τα ερωτήματά μου είναι τα εξής:

Πρέπει άραγε να συνεχίσουμε να χρησιμοποιούμε την έννοια του κινήματος; Εάν δηλώνει ένα κατώφλι πολιτικοποίησης του απολιτικού, μπορεί να υπάρξει ένα κίνημα που να είναι διαφορετικό από τον εμφύλιο πόλεμο;

Ή σε ποια κατεύθυνση μπορούμε να ξανασκεφτούμε την έννοια του κινήματος και της σχέσης του με τη βιοπολιτική;

Εδώ δεν θα σας δώσω απαντήσεις· πρόκειται για ένα μακροπρόθεσμο ερευνητικό πρόγραμμα. Έχω όμως μερικές ενδείξεις:

Η έννοια της κινήσεως είναι κεντρική στον Αριστοτέλη, ως σχέση μεταξύ δυνάμεως και πράξεως. Ο Αριστοτέλης ορίζει την κίνηση ως πράξη της δυνάμεως ως δυνάμεως, όχι ως «πέρασμα στην πράξη». Κατά δεύτερον, λέει ότι η κίνηση είναι ατελής, πράξη χωρίς σκοπό (ή χωρίς τελειότητα). Εδώ θα πρότεινα μια τροποποίηση στην άποψή του, και σ’ αυτό ίσως ο Tόνι συμφωνήσει για μια φορά μαζί μου: ότι η κίνηση [/το κίνημα] είναι η συγκρότηση της δυνάμεως ως δυνάμεως. Αν όμως αυτό ισχύει, τότε δεν μπορούμε να σκεφτούμε το κίνημα ως εξωτερικό ή αυτόνομο σε σχέση με το πλήθος. Δεν μπορεί ποτέ να υπάγεται σε μια απόφαση, οργάνωση, κατεύθυνση του λαού, ή να αποτελεί στοιχείο πολιτικοποίησης του πλήθους ή του λαού.

Μια άλλη ενδιαφέρουσα πτυχή στον Αριστοτέλη είναι ότι η κίνηση είναι μια πράξη ατελής, χωρίς τέλος, πράγμα που σημαίνει ότι η κίνηση διατηρεί ουσιαστική σχέση με μια στέρηση, μια απουσία τέλους. Η κίνηση είναι πάντοτε, συστατικά, η σχέση με την έλλειψή της, την απουσία τέλους ή έργου. Αυτό στο οποίο διαφωνώ πάντα με τον Tόνι είναι αυτή η έμφαση που δίνει στην παραγωγικότητα. Εδώ πρέπει να ξαναδιεκδικήσουμε την απουσία έργου ως κεντρική. Είναι αδύνατο να υπάρξει τέλος και έργον για την πολιτική: η κίνηση είναι η απροσδιοριστία και η ατέλεια κάθε πολιτικής, αφήνει πάντα ένα υπόλειμμα.

Σε αυτή την οπτική, το ρητό που ανέφερα στην αρχή ως κανόνα μου θα μπορούσε να αναδιατυπωθεί οντολογικά ως εξής: η κίνηση είναι αυτή που, όταν υπάρχει, είναι σαν να μην υπάρχει, υπολείπεται του εαυτού της, ενώ, όταν δεν υπάρχει, είναι σαν να υπάρχει, περισσεύει από τον εαυτό της. Είναι ένα κατώφλι απροσδιοριστίας ανάμεσα σε μια υπερβολή και μια έλλειψη που χαράζει το όριο κάθε πολιτικής στη συστατική της ατέλεια.


Μετάφραση: Άκης Γαβριηλίδης
με βάση τη μεταγραφή και μετάφραση στα αγγλικά από την Arianna Bove http://multitudes.samizdat.net/article.php3?id_article=1914.

To κείμενο προέρχεται από διάλεξη του Αγκάμπεν με τίτλο «Che cos’ un movimento», στο πλαίσιο σεμιναρίου του δικτύου Uni.Nomade, στις 29 Ιανουαρίου 2005 στην Πάντοβα, με τίτλο «Democrazia e Guerra» (Δημοκρατία και πόλεμος).

Σημειώσεις
1. Υπενθυμίζεται ότι ο όρος movimento που χρησιμοποιείται εδώ, όπως και οι αντίστοιχοί του σε όλες τις λατινογενείς γλώσσες, σημαίνει ταυτόχρονα κίνημα και κίνηση (σ.τ.μ.).
2. Στο πρωτότυπο οι ελληνικές λέξεις με λατινικά στοιχεία (σ.τ.μ.).

* Ο ιταλός φιλόσοφος Τζόρτζιο Αγκάμπεν διδάσκει Αισθητική στο Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής της Βενετίας (IUAV). Κέρδισε αρχικά την αναγνώριση ως επιμελητής της έκδοσης των απάντων του Βάλτερ Μπένγιαμιν στα ιταλικά. Στα βιβλία του περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, «Homo Sacer: Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή», «Ελευθεριακή Κουλτούρα», Χρόνος και ιστορία. Κριτική του στιγμιαίου και του συνεχούς».

Δευτέρα 1 Αυγούστου 2011

Η ιδεολογία της «νομιμότητας»

doublethink (από http://no2idbirmingham.blogspot.com/2009/06/doublethink_08.html )
 
του Αυγουστίνου Ζενάκου

από το the Press Project Blog

Ένα από τα πιο διασκεδαστικά ανέκδοτα από την παρανοϊκή ζωή της πάλαι ποτέ Σοβιετικής Ένωσης έχει να κάνει με τον Λαβρέντι Μπέρια – ή μάλλον με τον θάνατό του. Λέγεται ότι μετά την πτώση, την καταδίκη και την εκτέλεση του άλλοτε πανίσχυρου αρχηγού της NKVD, οι σοβιετικές αρχές επιχείρησαν, όπως είχαν άλλωστε ξανακάνει με άλλους, να χειραγωγήσουν τη μνήμη της ζωής του, να ξαναγράψουν την ιστορία. Κοντά στα άλλα, λοιπόν, οι συνδρομητές της Μεγάλης Σοβιετικής Εγκυκλοπαίδειας, έλαβαν μια σελίδα με το ταχυδρομείο. Η σελίδα ήταν το λήμμα «Βερίγγειος  Πορθμός». Και οι οδηγίες έλεγαν να την κολλήσουν πάνω από το λήμμα «Λαβρέντι Μπέρια». Η ζωή του όψιμου αυτού προδότη του κομμουνισμού θα είχε έτσι εξαφανιστεί, κάτω από μια χρήσιμη περιγραφή αρκτικής γεωγραφίας.

Δικαίως αναρωτιέται ο Σλάβοϊ Ζίζεκ: ήταν τόσο κουτοί αυτοί οι Σοβιετικοί; Στ’ αλήθεια, τους έστελνε κάποιος μια σελίδα, την κολλούσαν πάνω σε μια άλλη, και μονομιάς η προηγούμενη είχε διαγραφεί από τη μνήμη τους; Δεν είχε υπάρξει ποτέ Λαβρέντι Μπέρια παρά μόνο Βερίγγειος  Πορθμός;

Το γλωσσικό αυτό παράδοξο το έχει περιγράψει με ελκυστικότατη λογοτεχνική υπερβολή ο Τζορτζ Όργουελ στη δυστοπική κοινωνία του «1984». Το λέει «doublethink» - δυνατότητα να πιστεύεις δύο αντιφατικά πράγματα ταυτόχρονα, δίχως αυτό να φέρνει τη λογική σου σε αδιέξοδο. Οι πολίτες της Ωκεανίας, στο «1984», δεν είναι τόσο κουτοί ώστε να μην συνειδητοποιούν ότι ζουν σε απόλυτη δικτατορία. Απλώς, ταυτόχρονα και δίχως να υποφέρει η λογική τους, πιστεύουν και ότι «αγαπούν τον Μεγάλο Αδελφό».

Η κατασκευή τέτοιου είδους σχημάτων, τα οποία λειτουργούν έστω και αν έρχονται σε προφανή αντίφαση με την παρατήρηση και την εμπειρία, είναι πάγιο χαρακτηριστικό των ολοκληρωτισμών. Συνήθως είναι μονοκόμματα αλλά εύπλαστα, εύληπτες διατυπώσεις με ένα κεντρικό, διεκδικητικό μήνυμα. Το τρέχον για την Ελλάδα – και όχι μόνο –, το οποίο μέχρι στιγμής σημειώνει μεγάλη επιτυχία, είναι: «Νομιμότητα».

Η «νομιμότητα» είναι ίσως το ιδεολογικό σχήμα που περισσότερο από κάθε άλλο εξυπηρετεί την υλοποίηση της πολιτικής της ελληνικής κυβέρνησης και την εφαρμογή του ευρύτερου προγράμματος στο οποίο συμμετέχει ως εμπροσθοφυλακή. Η χρησιμότητα του σχήματος αποδεικνύεται από το πώς επιστρατεύεται: Είναι αυτό, λόγου χάρη, που εξηγεί πειστικότερα, αποστομωτικά σχεδόν, γιατί πρέπει να μειώσουμε τον δημόσιο τομέα (για να μην είναι ανεξέλεγκτος και συνεπώς επιρρεπής στη διαφθορά) και συνολικότερα τον ρόλο του κράτους (για να μην ευνοούνται «κάποιοι», είτε πολιτικοί είτε επιχειρηματίες, αλλά να λειτουργεί ο υγιής ανταγωνισμός)˙ αυτό που εξηγεί, ακόμη, γιατί οι διαμαρτυρίες, οι διαδηλώσεις, οι καταλήψεις, οι αποκλεισμοί δρόμων, λιμανιών, κτλ, είναι καταδικαστέα και κολάσιμα (επειδή υπό καθεστώς «νομιμότητας», δικαιούσαι να εκφράζεσαι ελεύθερα αλλά όχι να παρανομείς και δη με συνέπειες για την άνεση των άλλων που δεν ταυτίζονται μαζί σου)˙ αυτό που εξηγεί, χάριν παραδείγματος και πάλι, γιατί πρέπει να τελειώνουμε με τα «προνόμια» ορισμένων επαγγελματικών τάξεων (επειδή ακόμη και αν δεν κατακτήθηκαν  παράνομα, μοιάζουν πολύ τόσο στον τρόπο κατάκτησής τους όσο και στα ίδια τους τα χαρακτηριστικά με ρουσφέτια και τα ρουσφέτια αποτελούν διαφθορά).

Υπάρχουν και άλλα ιδεολογικά σχήματα: η «αποτελεσματικότητα», η «συνευθύνη» (επί το λαϊκότερο, «μαζί τα φάγαμε»), το «νοικοκύρεμα», η «τιμή» (εννοείται, απέναντι στους δανειστές μας), ακόμη και η «πρόοδος» (όπως δήλωσε γεμάτος αυτοπεποίθηση ο πρωθυπουργός μας, «είμαστε στο χείλος του γκρεμού και πρέπει να πάμε την Ελλάδα μπροστά»). Κανένα, ωστόσο, δεν έχει ως τώρα αποβεί τόσο χρήσιμο όσο η «νομιμότητα». Το βλέπει κανείς και στη χρήση του από τα κυρίαρχα ΜΜΕ: πρόκειται για το βασικό σχήμα που επιστρατεύουν οι μείζονες αρθρογράφοι για να υπερασπιστούν την πολιτική της κυβέρνησης, είτε αφορά το ξεπάστρεμα ολόκληρων κοινωνικών ομάδων είτε τη στρατιωτική επίθεση αστυνομικών σε διαδηλωτές.

Λογικό είναι. Ποιος μπορεί να είναι γενικώς κατά της νομιμότητας; (Τι θέλουμε, δηλαδή, χάος; Να κάνει ο καθένας ό,τι θέλει;) Αυτού του είδους το ιδεολογικό σχήμα, εκφρασμένο μάλιστα με τέτοια ρητορική απλοϊκότητα, είναι από τους πιο δύσκολους αντιπάλους. Γι’ αυτό και εξυπηρετεί τόσο στο doublethink: μπορεί να βλέπετε ότι στις 15, στις 28 και στις 29 Ιουνίου συντελέστηκε εκτροπή άνευ προηγουμένου, ότι η αστυνομία συμπεριφέρεται ως συμμορία τραμπούκων και ότι παρόλα αυτά η κυβέρνηση την χρησιμοποιεί με ζέση και δίχως ενοχές – αλλά κατά της νομιμότητας δεν είστε, δεν μπορείτε να είστε!

Η επίκληση της «νομιμότητας» είναι που επιτρέπει σε μια σειρά γεγονότα να μοιάζουν αποδεκτά ως τμήματα μιας ενιαίας, συνεπούς αφήγησης – πράγμα που είναι, άλλωστε, η δουλειά της ιδεολογίας:

Η αστυνομία χρησιμοποιεί 2.800 δακρυγόνα και ασφυξιογόνα για να διαλύσει ειρηνικούς διαδηλωτές και οι εποχούμενες ομάδες της χτυπούν αδιακρίτως περαστικούς, θαμώνες καφενείων και εστιατορίων και τουρίστες από την Ακρόπολη ως το Μοναστηράκι.

Υπήρχε πληροφορία για σχέδιο κατάληψης του Κοινοβουλίου. Καμία ανοχή. Νομιμότητα.

Το δικαστήριο εξοντώνει με βαρύτατες ποινές όσους έχουν συλληφθεί για συμμετοχή στους «Πυρήνες της Φωτιάς», έστω και αν δεν αφαίρεσαν ζωές, έστω και αν στην πραγματικότητα προκάλεσαν μόνο σχετικά περιορισμένες υλικές ζημιές.

Είχαν πρόθεση να ανατρέψουν το πολίτευμα. Καμία ανοχή. Νομιμότητα.

Το Εφετείο και ο Άρειος Πάγος επικυρώνουν την ποινή τεσσάρων χρόνων φυλάκισης, για τη «ληστεία» μίας ζάντας, ενός πρώην τοξικομανή που έχει ολοκληρώσει δημόσιο πρόγραμμα απεξάρτησης και επανένταξης, εργάζεται και έχει την ευκαιρία να ζήσει μια ζωή εποικοδομητική για τον ίδιο και το κοινωνικό σύνολο. (Διαβάστε το ρεπορτάζ του TPP)

Είχε ποινικό μητρώο για κλοπή. Καμία ανοχή. Νομιμότητα.

Ο γραμματέας του Εθνικού Συμβουλίου του ΠΑΣΟΚ Μιχάλης Καρχιμάκης δηλώνει την ανησυχία της κυβέρνησης για τους αυξανόμενους προπηλακισμούς πολιτικών από πολίτες και απευθύνει κάλεσμα για «δράση».

«Ακρωτηριάζεται» (sic) η δημοκρατία. Καμία ανοχή. Νομιμότητα.

Θα έλεγε κανείς ότι μια δικαστική εξουσία που παραβλέπει ότι για μια δημοκρατική πολιτεία η απάντηση στη βία όχι μόνο δεν θα έπρεπε να είναι ακόμη περισσότερη βία υπό τη σκέπη της «νομιμότητας» αλλά ανάδειξη της αίσθησης δικαίου σε πείσμα του γράμματος του νόμου και υπό το φως του καταστατικού ανθρωπισμού της δημοκρατίας, είναι αλλοτριωμένη και αντανακλά πιστά την ιδεολογία της πολιτικής εξουσίας. Θα έλεγε κανείς, ακόμη περισσότερο, ότι μια πολιτική εξουσία που πνίγει τους πολίτες της στα χημικά, όσο αυτή ψηφίζει ένα εις γνώση της μη δημοφιλές νομοθέτημα, ενώ ταυτόχρονα θεωρεί «ακρωτηριασμό της δημοκρατίας» τους προπηλακισμούς πολιτικών, εμφανίζει τάσεις προς τον ολοκληρωτισμό που έχουν γίνει καταφανώς επικίνδυνες για οποιαδήποτε αντίληψη δημοκρατίας. Αυτές οι σκέψεις θα έπρεπε να είναι οι αυτονόητες. Δεν είναι, όμως.

Συγχαρητήρια, λοιπόν, είστε παγιδευμένοι σε μια ιδεολογία και δεν μπορείτε να βγείτε. Το ότι δεν το συνειδητοποιείτε καν είναι μέρος της λειτουργίας: η ιδεολογία αυτή είναι μεταμφιεσμένη σε κοινή λογική, σε αυτονόητες διαπιστώσεις. Γι’ αυτό και η «νομιμότητα» είναι από τα πιο επιτυχημένα σχήματά της. Είναι κατ’ εξοχήν αυτονόητη. Η «νομιμότητα», το φοβερό αυτό εργαλείο, επιτρέπει σε όλες τις τερατώδεις πράξεις της κυβέρνησης να μοιάζουν για πολλούς ενταγμένες σε μια δημοκρατική διακυβέρνηση, φρουρό της ισορροπημένης τήρησης των «δικαιωμάτων» τόσο της «μίας» όσο και της «άλλης πλευράς».

Μπορεί να μην είστε όλοι συνδρομητές στη Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. Χάριν, όμως, στα αγαπημένα σας ΜΜΕ, έχετε λάβει το λήμμα «Νομιμότητα» και το έχετε κολλήσει παντού. Μπορεί να αγανακτείτε με διάφορα αλλά τον Μεγάλο Αδελφό τον αγαπάτε ακόμη.